उद्योगस्वामिनी : सौ. सुवर्णा काळे — प्रतिकूल परिस्थितीतून उभी राहिलेली ग्रामीण उद्योजिकेची प्रेरणादायी वाटचालUdyog Swamini Suvarna Kale – A Rural Woman Entrepreneur Transforming Farmers’ Lives
सुवर्णा नारायण काळे
 |
| सुवर्णा नारायण काळे |
ग्रामीण भागातील महिलांसमोर उद्योजकतेची अनेक आव्हाने असतात. मर्यादित साधने, भांडवलाची अडचण, बाजारपेठेचे आव्हान, तांत्रिक माहितीचा अभाव आणि सामाजिक बंधने अशा अनेक अडथळ्यांवर मात करत एखादी महिला स्वतःचा व्यवसाय उभी करते, अनेकांना रोजगार व मार्गदर्शन देते आणि शेतकरी कुटुंबांच्या जीवनात सकारात्मक बदल घडवते, तेव्हा तिची कहाणी केवळ यशोगाथा राहत नाही; ती समाजासाठी प्रेरणादायी चळवळ बनते.
सिन्नर, जि.नाशिक येथील सुवर्णा नारायण काळे यांची वाटचाल अशीच प्रेरणादायी आहे. कृषी क्षेत्रातील शिक्षण, ग्रामीण महिलांशी असलेली नाळ आणि शेतकऱ्यांच्या समस्या समजून घेण्याची दृष्टी यांच्या बळावर त्यांनी सुयोग ऍग्रो बिझिनेस कॉर्पोरेशनची स्थापना केली. आज कृषी व्यवसाय, प्रशिक्षण, सेंद्रिय शेती, गांडूळखत, शेतीतील निविष्ठा, महिला सक्षमीकरण आणि ग्रामीण विकास या विविध क्षेत्रांत त्यांचे कार्य सुरू आहे.
प्रतिकूल परिस्थितीला संधीमध्ये बदलण्याची जिद्द
उद्योजक होणे म्हणजे केवळ एखादी कंपनी सुरू करणे नव्हे. विशेषतः ग्रामीण भागातील महिलेसाठी हा निर्णय म्हणजे अनेक प्रश्नांना सामोरे जाण्याची सुरुवात असते. मात्र, अडचणींकडे अडथळे म्हणून न पाहता त्यातून संधी निर्माण करण्याची भूमिका सुवर्णा काळे यांनी स्वीकारली.
कृषी क्षेत्रातील शिक्षण घेतल्यानंतर त्यांनी शेतकरी आणि ग्रामीण समाजाशी संबंधित विविध कामांचा अनुभव घेतला. कृषी पदविका (Diploma in Agriculture), कृषी विषयातील प्रशिक्षण तसेच महिला नेतृत्वाचे प्रशिक्षण या ज्ञानाचा त्यांनी प्रत्यक्ष कामात उपयोग केला.
कृषी क्षेत्रातील उत्पादनांची विक्री, शेतकऱ्यांना मार्गदर्शन, प्रशिक्षण आणि ग्रामीण विकासाशी संबंधित कामाचा अनुभव घेतल्यानंतर त्यांनी स्वतःचा व्यवसाय उभारण्याचा निर्णय घेतला. जानेवारी २०११ मध्ये सुयोग ऍग्रो बिझिनेस कॉर्पोरेशनची स्थापना करण्यात आली.
ही सुरुवात आज एका व्यापक कृषी सेवा आणि ग्रामीण विकासाच्या उपक्रमात रूपांतरित झाली आहे.
‘सुयोग’चा केंद्रबिंदू – शेतकरी आणि ग्रामीण महिला
सुयोग ऍग्रो बिझिनेस कॉर्पोरेशनचे कार्य केवळ कृषी व्यवसायापुरते मर्यादित राहिले नाही. शेतकऱ्यांना आधुनिक आणि शाश्वत शेतीची माहिती मिळावी, ग्रामीण महिलांना कौशल्य मिळावे आणि त्यांना स्वतःच्या पायावर उभे राहता यावे, यासाठी विविध उपक्रम राबवले जातात.
उपलब्ध माहितीनुसार, २७ हजारांहून अधिक शेतकरी व ग्रामीण महिलांना प्रशिक्षण, कृषीविषयक मार्गदर्शन, जागरूकता उपक्रम आणि विविध सेवांचा लाभ मिळाला आहे. तसेच २०० हून अधिक प्रशिक्षण कार्यक्रम आयोजित करण्यात आल्याचा उल्लेख त्यांच्या प्रोफाइलमध्ये आहे.
शेतकऱ्यांच्या समस्या समजून घेत त्यांना योग्य माहिती, तंत्रज्ञान आणि संसाधनांशी जोडण्याचा प्रयत्न हा त्यांच्या कार्याचा महत्त्वाचा भाग आहे.
सेंद्रिय शेतीपासून गांडूळखतापर्यंत
आज शेतीसमोर मातीचे आरोग्य, उत्पादन खर्च, रासायनिक निविष्ठांचा वाढता वापर आणि शाश्वत उत्पादन यांसारखी अनेक आव्हाने आहेत. या पार्श्वभूमीवर सुवर्णा काळे यांनी सेंद्रिय शेती, गांडूळखत, मृदा आरोग्य आणि बीजप्रक्रिया यांसारख्या विषयांवर प्रशिक्षण व प्रात्यक्षिकांवर भर दिला आहे.
सुयोगच्या उपक्रमांमध्ये विविध कृषी प्रकल्पांचा समावेश आहे. त्यात—
- गांडूळखत प्रकल्प
- अझोला प्रकल्प
- मशरूम प्रकल्प
- शेळीपालन प्रकल्प
- शेत बांधावरील प्रयोगशाळा / प्रयोगशाळा स्वरूपातील उपक्रम
- जैविक औषधांशी संबंधित माहिती
- बीजप्रक्रिया व वितरण शिबिरे
- सेंद्रिय शेती प्रात्यक्षिके
- शेतकरी प्रशिक्षण कार्यक्रम
यांचा समावेश आहे.
यातून एक महत्त्वाचा विचार पुढे येतो—शेतीत केवळ उत्पादन वाढवणे पुरेसे नाही, तर शेतीला ज्ञान, तंत्रज्ञान, प्रशिक्षण आणि बाजारपेठेची जोड देणे आवश्यक आहे.
ग्रामीण महिलांच्या हाताला कौशल्य, आत्मविश्वासाला बळ
सौ. सुवर्णा काळे यांच्या कार्याचा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे ग्रामीण महिला सक्षमीकरण.
ग्रामीण महिलांकडे कौशल्य असते; मात्र त्या कौशल्याला व्यवसायाची दिशा, बाजारपेठ आणि योग्य मार्गदर्शन मिळणे गरजेचे असते. प्रशिक्षण, जनजागृती आणि रोजगाराच्या संधी निर्माण करून महिलांना आर्थिकदृष्ट्या सक्षम करण्याचा प्रयत्न त्यांच्या उपक्रमातून केला जातो.
महिलांसाठी जागरूकता कार्यक्रम, प्रशिक्षण उपक्रम आणि नेतृत्वविकास यावरही त्यांनी काम केले आहे. ग्रामीण महिलांनी केवळ कुटुंबाच्या जबाबदाऱ्या पार पाडणारी व्यक्ती न राहता उद्योजिका, नेतृत्वकर्ती आणि आर्थिकदृष्ट्या स्वावलंबी व्यक्ती बनावे, हा या कार्यामागचा सकारात्मक दृष्टिकोन आहे.
राष्ट्रीय स्तरावर ग्रामीण महिलांच्या प्रश्नांना आवाज
सौ. सुवर्णा काळे यांच्या कामाला केवळ स्थानिक पातळीवर मर्यादा राहिल्या नाहीत. नवी दिल्ली येथे झालेल्या ‘ग्रामीण भारत महोत्सवा’मध्ये त्यांनी सहभाग घेतला असून, “Promoting Rural Women Entrepreneurs” या विषयावर राष्ट्रीय स्तरावरील व्यासपीठावर सहभाग नोंदवला.
कृषीच्या माध्यमातून महिलांचे सक्षमीकरण, ग्रामीण महिलांना उद्योजकतेकडे वळवणे आणि त्यांच्यात स्वावलंबनाची भावना निर्माण करणे, या विषयांवर त्यांनी आपले विचार मांडले.
ग्रामीण भागातील एका महिला उद्योजिकेने राष्ट्रीय व्यासपीठावर जाऊन ग्रामीण महिलांच्या उद्योजकतेबद्दल बोलणे ही स्वतःमध्येच उल्लेखनीय बाब आहे.
नाबार्ड , केव्हीके आणि इतर संस्थांशी सहकार्य
कृषी क्षेत्रातील विकासासाठी विविध संस्थांशी समन्वय आवश्यक असतो. सुवर्णा काळे यांच्या कार्यामध्ये NABARD आणि कृषी विज्ञान केंद्र (KVK) यांच्याशी सहकार्याचा उल्लेख आहे.
तसेच अहमदनगर डिस्ट्रिक्ट ऍग्री डेव्हलपमेंट एजन्सी (ADAA) यांच्याशी संबंधित नोंदही त्यांच्या प्रोफाइलमध्ये आहे.
यामुळे कृषीविषयक ज्ञान, प्रशिक्षण आणि ग्रामीण भागातील प्रत्यक्ष गरजा यांच्यातील दुवा निर्माण करण्यास मदत झाली आहे.
पुरस्कारांनी केले कार्याचे कौतुक
सौ. सुवर्णा काळे यांच्या कार्याची विविध स्तरांवर दखल घेण्यात आली आहे. त्यांच्या प्रोफाइलमध्ये १४४ पेक्षा अधिक पुरस्कार व सन्मान असल्याचा उल्लेख आहे.
त्यातील काही उल्लेखनीय सन्मान म्हणजे—
- महाराष्ट्र भूषण प्रेरणा पुरस्कार २०२५,
- डॉ. पंजाबराव देशमुख कृषी भूषण पुरस्कार २०२५,
- National Entrepreneur Award 2023,
तसेच कृषी विज्ञान पुरस्कार / कृषी विज्ञान केंद्राशी संबंधित सन्मान यांचा समावेश आहे.
त्यांच्या कार्याला विविध मान्यवरांकडून मिळालेले सन्मान आणि गौरव हे ग्रामीण भागातून उभ्या राहिलेल्या कृषी उद्योजकतेची दखल घेतली जात असल्याचे दर्शवतात.
मात्र, पुरस्कार हा त्यांच्या प्रवासाचा अंतिम टप्पा नसून, त्यातून आणखी काम करण्याची प्रेरणा मिळते, हीच त्यांच्या वाटचालीची खरी ताकद म्हणावी लागेल.
‘उद्योग स्वामिनी’ म्हणून वेगळी ओळख
महिला उद्योजकतेचा विचार करताना अनेकदा मोठ्या शहरांतील स्टार्टअप्स, कॉर्पोरेट कंपन्या किंवा तंत्रज्ञानाधारित व्यवसाय डोळ्यासमोर येतात. मात्र, ग्रामीण भागातील कृषी आणि शेतकरी केंद्रित व्यवसायदेखील तितकाच महत्त्वाचा आहे, हे सुवर्णा काळे यांच्या कार्यातून स्पष्ट होते.
त्यांनी शेतीला व्यवसायाशी जोडले आणि व्यवसायाला सामाजिक बांधिलकीची जोड दिली. त्यामुळे त्यांच्या उद्योजकतेत केवळ आर्थिक उद्दिष्ट दिसत नाही, तर शेतकरी विकास, महिला सक्षमीकरण आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला बळकटी देण्याचा प्रयत्न दिसतो.
पुढच्या पिढीसाठी प्रेरणादायी संदेश
सौ. सुवर्णा काळे यांची वाटचाल ग्रामीण भागातील तरुणी आणि महिलांना महत्त्वाचा संदेश देते—संधीची वाट पाहत बसण्यापेक्षा उपलब्ध साधनांमधून संधी निर्माण करता येते.
कृषी क्षेत्रात आज मोठ्या प्रमाणावर नव्या व्यवसायांच्या संधी आहेत. सेंद्रिय शेती, कृषी प्रक्रिया, कृषी पर्यटन, शेती निविष्ठा, रोपवाटिका, गांडूळखत, मशरूम, शेळीपालन, प्रशिक्षण सेवा, डिजिटल कृषी आणि महिला स्वयंरोजगार अशा अनेक क्षेत्रांत ग्रामीण युवक-युवती पुढे येऊ शकतात.
यासाठी शिक्षण, कौशल्य, सातत्य आणि बाजारपेठेचे भान आवश्यक आहे. सुवर्णा काळे यांनी या चारही गोष्टींचा मेळ घालत स्वतःचा प्रवास घडवला आहे.
संघर्षातून उभ्या राहिलेल्या यशाची कहाणी
२०११ मध्ये सुरू झालेला सुयोगचा प्रवास आज हजारो शेतकरी आणि ग्रामीण महिलांपर्यंत पोहोचला आहे. हा प्रवास केवळ एका उद्योजिकेच्या यशाचा नाही; तो ग्रामीण भारतातील महिलांच्या क्षमतेचा पुरावा आहे.
सौ. सुवर्णा काळे यांनी प्रतिकूल परिस्थितीत हार न मानता कृषी क्षेत्राला आपले कार्यक्षेत्र बनवले. स्वतःच्या प्रगतीसोबत इतरांना पुढे नेण्याचा प्रयत्न केला. म्हणूनच त्यांची कहाणी ‘मी यशस्वी झाले’ एवढ्यावर थांबत नाही; ती ‘आपण सर्वांनी पुढे जावे’ असा संदेश देते.
आज ग्रामीण महिलांना उद्योजकतेची नवी दिशा देणाऱ्या आणि शेतकऱ्यांना ज्ञान, प्रशिक्षण व कृषी व्यवसायाशी जोडणाऱ्या उद्योग स्वामिनी सुवर्णा काळे यांची वाटचाल निश्चितच प्रेरणादायी आहे.
“Empowering Farmers, Transforming Rural India” हा सुयोग ऍग्रो बिझिनेस कॉर्पोरेशनचा संदेश त्यांच्या कार्याची दिशा स्पष्ट करणारा आहे. शेतकरी सक्षम झाला, ग्रामीण महिला स्वावलंबी झाली आणि गावातील अर्थव्यवस्था मजबूत झाली, तरच खऱ्या अर्थाने ग्रामीण भारताचा विकास होईल—याच विचाराला त्यांच्या कार्यातून बळ मिळते.
© दीपक केदू अहिरे
नाशिक
deepakahire1973@gmail.com
******************************************Telegram :******************************************Facebook :************************************************************************************YouTube :
******************************************Quora :******************************************Koo :******************************************************************************************************************************Twitter :@DeepakA86854129******************************************Website :
******************************************
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा