राहीबाई पोपेरे : बीजमाता आणि शाश्वत शेतीची प्रेरणाRahibai Popere: Mother of Seeds and Inspiration for Sustainable Agriculture
राहीबाई पोपेरे : बीजमाता आणि शाश्वत शेतीची प्रेरणा
राहीबाई पोपेरे या ‘बीजमाता’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या आदिवासी शेतकरी आहेत. स्थानिक बियाण्यांचे संवर्धन, शाश्वत शेती, आणि महिलांच्या सबलीकरणातून त्यांनी शेतीत नवा आदर्श निर्माण केला.
महाराष्ट्रातील अहमदनगर जिल्ह्यातील अकोले तालुक्यातील कोम्बळणे गावात राहणाऱ्या राहीबाई पोपेरे यांना संपूर्ण देशभरात "बीजमाता" म्हणून ओळखले जाते. शिक्षण न घेऊ शकलेल्या या आदिवासी महिलेने आपल्या अनुभव, निरीक्षण आणि मेहनतीच्या जोरावर पारंपरिक बियाण्यांचे संवर्धन करून शाश्वत शेतीचा आदर्श घालून दिला आहे.
राहीबाईंचा जन्म १९६४ साली महादेव कोळी आदिवासी समाजात झाला. बालपणापासूनच शेतात काम करून त्यांनी जमिनीशी नाते जोडले. लग्नानंतर कधी मजुरी, तर कधी शेती करून त्यांनी कुटुंबाचा उदरनिर्वाह केला. या प्रवासात त्यांनी पारंपरिक शेती आणि स्थानिक बियाण्यांचे महत्त्व ओळखले. हायब्रिड बियाण्यांमुळे वाढणारा खर्च, जमिनीची कमी होणारी सुपीकता आणि लोकांच्या आरोग्यावर होणारा परिणाम पाहून त्यांनी देशी बियाण्यांचा प्रसार करण्याचा ध्यास घेतला.
त्यांनी कळसुबाई परिसर बियाणी संवर्धन समिती स्थापन करून १०० पेक्षा जास्त स्थानिक वाणांचे जतन केले. शेतकऱ्यांना त्यांनी बियाण्यांची बँक उपलब्ध करून दिली, ज्यातून बियाणे कर्जावर दिले जाते आणि परत करताना दुप्पट बियाणे परत द्यावे लागतात. या उपक्रमामुळे शेतकरी हायब्रिड बियाण्यांवरील अवलंबित्वातून मुक्त झाले आणि उत्पादनाचा खर्चही कमी झाला.
राहीबाई केवळ बियाण्यांपुरत्याच मर्यादित राहिल्या नाहीत. त्यांनी जलसंधारण, सेंद्रिय शेती, पोषण, आणि महिलांच्या सबलीकरणासाठी अनेक उपक्रम राबवले. त्यांच्या प्रयत्नांमुळे गावकऱ्यांच्या जीवनमानात बदल झाला आणि अन्नसुरक्षा सुनिश्चित झाली.
त्यांच्या कार्याचा गौरव म्हणून २०१८ साली त्यांना बीबीसीच्या 100 Women यादीत स्थान मिळाले. २०१९ मध्ये नारी शक्ति पुरस्कार, तर २०२० मध्ये पद्मश्री पुरस्काराने त्यांचा सन्मान करण्यात आला.
आज राहीबाई पोपेरे यांचे कार्य संपूर्ण भारतासाठी प्रेरणादायी ठरले आहे. त्यांनी दाखवून दिले की, शिक्षण नसतानाही ज्ञान अनुभवातून मिळू शकते आणि स्थानिक बियाण्यांचे जतन करून शेतकरी, पर्यावरण आणि आरोग्य यांचे रक्षण करता येते. बीजमाता राहीबाई पोपेरे या शाश्वत शेती आणि पर्यावरण संवर्धनाचे खरे प्रतीक आहेत.
© दीपक केदू अहिरे
नाशिक
www.ahiredeepak.blogspot.com
