काजू प्रक्रिया उद्योग : संपूर्ण मार्गदर्शक | Cashewnut Processing Industry
भारत हा जगातील सर्वात मोठा काजू प्रक्रिया करणारा देश असून ८०० पेक्षा जास्त काजू कारखाने दक्षिण आणि पश्चिम भारतात कार्यरत आहेत. केरळ, महाराष्ट्र, गोवा, कर्नाटक, तामिळनाडू, आंध्र प्रदेश, पश्चिम बंगाल या राज्यांमध्ये काजू उद्योग झपाट्याने विकसित होत आहे. भारताची वार्षिक प्रक्रिया क्षमता तब्बल ६ लाख मेट्रिक टन काजू बियांची आहे.
काजू बीपासून शुद्ध, अखंड, निर्यातीसाठी योग्य काजूगर (Cashew Kernel) तयार करण्यासाठी विविध प्रक्रिया टप्पे महत्वाचे असतात. या ब्लॉगमध्ये आपण काजू प्रक्रियेतील सर्व टप्पे सोप्या भाषेत समजून घेऊया.
काजू बीपासून शुद्ध, अखंड, निर्यातीसाठी योग्य काजूगर (Cashew Kernel) तयार करण्यासाठी विविध प्रक्रिया टप्पे महत्वाचे असतात. या ब्लॉगमध्ये आपण काजू प्रक्रियेतील सर्व टप्पे सोप्या भाषेत समजून घेऊया.
१) वाळलेल्या काजू बियांना पाण्याची मात्रा देणे (Moisturizing the Raw Nuts)
काजू बी ओलसर केल्याने भाजताना तुटण्याचे प्रमाण कमी होते.
-
बियांचे छोटे ढीग तयार करून त्यावर २ दिवस पाणी फवारतात.
-
ओल्या गोणपाटाखाली झाकून ठेवतात.
-
बियांतील आर्द्रता १५–२०% पर्यंत वाढते.
-
योग्य ओलावा मिळाल्यामुळे भाजताना गर अखंड मिळतो.
काजू बी ओलसर केल्याने भाजताना तुटण्याचे प्रमाण कमी होते.
-
बियांचे छोटे ढीग तयार करून त्यावर २ दिवस पाणी फवारतात.
-
ओल्या गोणपाटाखाली झाकून ठेवतात.
-
बियांतील आर्द्रता १५–२०% पर्यंत वाढते.
-
योग्य ओलावा मिळाल्यामुळे भाजताना गर अखंड मिळतो.
२) बिया भाजणे (Roasting Methods)
काजू टरफल वेगळे होण्यासाठी भाजणी अत्यंत महत्वाची.
अ) खाजगी भांड्यात भाजणे
-
टरफल तेल जळून जाते
-
गराचा रंग काळपट होण्याची शक्यता
टरफल तेल जळून जाते
गराचा रंग काळपट होण्याची शक्यता
ब) ड्रममध्ये भाजणे (Rotary Drum Roasting)
३.५m लांब लोखंडी ड्रम
-
३–४ मिनिटे फिरवणे
-
उत्कृष्ट गर गुणवत्ता
-
परंतु टरफल तेलाचे जास्त नुकसान
क) टरफल तेलात भाजणे (Oil Bath Roasting) – सर्वाधिक वापरली जाणारी पद्धत
-
२००°C तापमान
-
८०–९०% टरफल तेल पुनर्प्राप्त
-
गर पूर्णपणे पांढरा
-
नुकसान कमी
३) वाफविणे (Steam Roasting)
आज अनेक ठिकाणी भाजण्याऐवजी वाफविण्याची पद्धत वापरतात.
३२० किलो क्षमतेचा बॉयलर
-
पहिला लॉट – २ तास
-
पुढील लॉट – ४५ मिनिटे
-
२४ तास सावलीत सुकवून कटरने गर काढतात
४) टरफल काढणे (Shelling the Nuts)
कुशल स्त्रिया हातोडीने किंवा मशीनने टरफल काढतात.
अनुभवी मजूर तासाला ६०० बी फोडतो
-
आडकित्या (Shell Cutter Machine) वापरल्यास ९०% अखंड गर मिळतो
-
कॅस्को मशीनने ७५% पूर्ण गर
५) गर वाळविणे (Drying the Kernels)
-
६–७ तास वाळवणी
-
तापमान ६०–८०°C
-
आर्द्रता ३–५% पर्यंत कमी
-
क्रॉस लो ड्रायरने वेळ ५०% कमी
६) पापुद्रा काढणे (Peeling the Kernels)
-
हाताने किंवा बांबू काडीने
-
एक मजूर ८ तासात १० किलो peeling
७) स्वेटिंग (Steam Moisturizing)
-
गर तुटू नयेत म्हणून वाफेची मात्रा देतात
-
हाताळणीत तुटणे कमी होते
८) प्रतवारी (Grading of Cashew Kernels)
निर्यातवृद्धी परिषदेप्रमाणे २४ प्रकार, परंतु मुख्य ४ ग्रेड्स:
प्रथम प्रत – मोठे, अखंड, निर्यातीसाठी
-
द्वितीय प्रत – मध्यम, अखंड
-
तृतीय प्रत – तुटलेले, दुभंगलेले
-
चतुर्थ प्रत – स्थानिक बाजारासाठी
९) री-ह्युमिडिफिकेशन (Re-humidification)
-
पाण्याचे प्रमाण ५% केले जाते
-
तुटण्याचे प्रमाण घटते
१०) आवेष्टन (Vacuum Packing)
- १० किलो / १८ लिटर टिन
- हवा काढून CO₂ भरतात
- विटापॅक यंत्राने सीलिंग
- वजन: प्रत्येकी २२.७ किलो (२ टिन)
काजू बोंडापासून मूल्यवर्धित उत्पादने (By-Products from Cashew Apple)
काजू बोंड पेय (RTS Nectar)
-
स्क्वॅश
-
सिरप
-
जॅम
-
काजू टरफल तेल (CNSL)
ही उत्पादने जास्त नफा, जास्त टिकवणूक आणि कमी स्पर्धा देतात.
काजू उद्योगाचे फायदे (Benefits of Cashew Processing Industry)
-
मोठी निर्यात क्षमता
-
ग्रामीण महिलांसाठी रोजगार
-
वर्षभर उत्पादन शक्य
-
उच्च नफा मार्जिन
-
बाय-प्रॉडक्ट्समधून अतिरिक्त कमाई
© दीपक केदू अहिरे
नाशिक
deepakahire1973@gmail.com
www.ahiredeepak.blogspot.com
