कमी पावसातही पिकांची हमी! जाणून घ्या काय आहे 'सीड पेलेटायझेशन' तंत्रज्ञानSeed Pelletization Technology for Farming in Low Rainfall
हवामान बदल आणि 'एल निनो'च्या प्रभावामुळे सध्या पावसाचा वेग मंदावला आहे. जमिनीत पुरेसा ओलावा नसल्यामुळे अनेक भागांत पेरण्या खोळंबल्या आहेत, तर काही ठिकाणी दुबार पेरणीचे संकट उभे ठाकले आहे. अशा आव्हानात्मक परिस्थितीत तेलंगणातील थोगुटा मंडळातील बम्मदपल्ली गावातील शेतकऱ्यांनी एका अनोख्या आणि नावीन्यपूर्ण तंत्रज्ञानाचा अवलंब केला आहे, ज्याचे नाव आहे — 'सीड पेलेटायझेशन' (Seed Pelletization).
सीड पेलेटायझेशन या तंत्रज्ञानामुळे शेतीतील जोखीम कमी होऊन कमी पावसातही बियाणे सुरक्षित ठेवता येते.
'सीड पेलेटायझेशन' म्हणजे नक्की काय?
थोडक्यात सांगायचे तर, बियाण्यांचे गोळीकरण करणे म्हणजे सीड पेलेटायझेशन होय. यामध्ये बियाण्यांवर निसर्गातील घटकांचे विशेष थर चढवले जातात, जेणेकरून पुरेसा पाऊस पडेपर्यंत बियाणे जमिनीत सुरक्षित आणि जिवंत राहू शकेल.
गोळ्या (Pellets) तयार करण्याची प्रक्रिया:
१. बीजामृत संस्कार: सर्वात आधी बियाण्यांवर पारंपरिक पद्धतीने 'बीजामृत' संस्कार केले जातात.
२. थरांचे आवरण: या संस्कारित बियाण्यांवर चिकण माती, 'घनजीवामृत' पावडर आणि लाकडाची राख यांचे एकामागून एक थर चढवले जातात.
३. आकारात वाढ : या प्रक्रियेमुळे बियाण्यांचा मूळ आकार सामान्य आकारापेक्षा ३ ते ५ पटीने मोठा होतो.
या तंत्रज्ञानाचे मुख्य फायदे
नैसर्गिक सुरक्षा कवच : माती आणि जीवामृताच्या थरामुळे तयार झालेल्या या गोळ्या पक्षी, उंदीर आणि किडींपासून बियाण्यांचे रक्षण करतात.
अल्प ओलाव्यातही टिकण्याची क्षमता : चिकण मातीचा थर एका छोट्या स्पंजसारखे काम करतो. त्यामुळे जमिनीत अगदी १० ते १५ मिलिमीटर इतका कमी पाऊस झाला, तरी या गोळ्यांमधून अंकुर फुटू शकतो.
६ महिन्यांपर्यंत बियाणे सुरक्षित : समजा पाऊस पडलाच नाही, तर अत्यंत कमी ओलावा असलेल्या जमिनीतही या गोळ्या सलग ६ महिन्यांपर्यंत सुरक्षित आणि जिवंत राहू शकतात.
दुबार पेरणीपासून सुटका: अनेकदा मान्सूनचा पहिला हलका पाऊस पडतो आणि नंतर मोठा खंड पडतो. अशा वेळी सामान्य बियाणे लगेच अंकुरित होते आणि नंतर पाऊस न पडल्याने जळून जाते. मात्र, या तंत्रज्ञानामुळे बियाणे अशा फसव्या पावसाला बळी पडत नाही. जेव्हा जमिनीत सलग आणि पुरेसा ओलावा निर्माण होतो, तेव्हाच बियाणे रुजते.
पाण्याचा ताण सहन करण्याची क्षमता: या गोळ्यांमध्ये वनस्पती वाढवणारी संप्रेरके (ग्रोथ रेग्युलेटर्स), उपयुक्त जिवाणू आणि सूक्ष्म अन्नद्रव्ये मिसळता येतात. यामुळे येणाऱ्या रोपांची मूळ संस्था अत्यंत मजबूत होते आणि ती जमिनीच्या खोल भागातून ओलावा खेचून घेण्यास सक्षम बनते. त्यामुळे रोप पुढील २५ ते ४० दिवसांपर्यंत पाण्याचा ताण सहन करू शकते.
यांत्रिकीकरणासाठी सोपे: पेलेटायझेशनमुळे सर्व बियाण्यांचा आकार आणि वजन एकसारखे होते. यामुळे आधुनिक ट्रॅक्टर संचलित पेरणी यंत्रे किंवा ड्रोनच्या सहाय्याने अगदी अचूक अंतरावर पेरणी करणे सोपे होते.
पेरणी करताना घ्यायची काळजी
कृषी विस्तार अधिकाऱ्यांच्या (AEO) मार्गदर्शनानुसार, चांगल्या उगवण क्षमतेसाठी आणि पिकाची शेतात समान वाढ होण्यासाठी या बियाण्यांच्या गोळ्या जमिनीत साधारणपणे ५ सेंटीमीटर खोलीवर पेरल्या पाहिजेत.
निष्कर्ष
हवामानातील अनिश्चितता पाहता कोरडवाहू शेतीची शाश्वतता वाढवण्यासाठी आणि तुरीसारख्या पिकांचे उत्पादन सुधारण्यासाठी हे तंत्रज्ञान अत्यंत वरदान ठरत आहे. यामुळे शेतकऱ्यांचे कष्ट, पैसा आणि वेळ यांची मोठी बचत होणार आहे. संकट काळात धीराने तोंड देत बम्मदपल्ली गावातील शेतकऱ्यांनी संपूर्ण देशातील शेतकऱ्यांसमोर एक नवा आदर्श निर्माण केला आहे.
नाशिक
deepakahire1973@gmail.com
******************************************Telegram :******************************************Facebook :************************************************************************************YouTube :
******************************************Quora :******************************************Koo :******************************************************************************************************************************Twitter :@DeepakA86854129******************************************Website :
******************************************
