द्राक्षशेतीतील यशस्वी वाटचाल : खंडूअण्णा शेवाळे यांची प्रेरणादायी शेतीकथा | Nashik Grape Farming Success Story
🟢 प्रस्तावना (Introduction)
नाशिक जिल्ह्यातील सटाणा तालुका द्राक्ष उत्पादनासाठी संपूर्ण देशात प्रसिद्ध आहे. याच तालुक्यातील भुयाणे गावचे प्रगतशील द्राक्ष उत्पादक खंडूअण्णा उर्फ खंडेराव दौलत शेवाळे यांनी आपल्या कष्ट, अभ्यास, प्रयोगशीलता आणि दूरदृष्टीच्या जोरावर द्राक्ष उद्योगात स्वतःचे वेगळे व आदराचे स्थान निर्माण केले आहे. त्यांचा शेतीतील प्रवास आजच्या नव्या पिढीसाठी निश्चितच दिशादर्शक ठरतो.
🟢 संघर्षातून सुरुवात – शेतीतील पहिली पावले
सन १९७७ मध्ये बारावीपर्यंत शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर आर्थिक परिस्थितीमुळे पुढील शिक्षण शक्य न झाल्याने खंडूअण्णांनी शेती व्यवसाय स्वीकारला. त्या काळात कुटुंबाकडे केवळ तीन एकर शेती होती. गहू, बाजरी, कापूस व भुईमूग ही पारंपरिक पिके घेतली जात होती.
शेतीतून शाश्वत उत्पन्न मिळवायचे असेल तर बदल आवश्यक आहे, हे ओळखून कुटुंबाने मोठ्या मेहनतीने विहीर खोदली. पाणी उपलब्ध होताच पारंपरिक पिकांना फाटा देत भाजीपाला उत्पादनाकडे वळण्याचा धाडसी निर्णय घेण्यात आला.
🟢 द्राक्षशेतीची सुरुवात
सन १९७८ पासून कोथिंबीर, टोमॅटो, कोबी यांसारख्या पिकांची लागवड सुरू झाली. बाजारपेठेतील व्यवहारातून द्राक्ष उत्पादकांशी संपर्क वाढत गेला आणि त्यातूनच १५ ऑगस्ट १९८६ रोजी केवळ एक एकरावर ‘सोनाका’ वाणाची द्राक्ष लागवड करण्यात आली.
त्या काळात द्राक्ष काडीचा दर फक्त २ रुपये होता. मात्र काटकसर, संयम आणि सातत्याच्या जोरावर त्यांनी संघर्षातून प्रगतीचा मार्ग शोधला.
🟢 अपयशातून शिकत यशाकडे
द्राक्षशेतीचा अभ्यास सुरू असतानाच १९८८ च्या सुमारास गणेश व भगवा वाणाच्या डाळिंबाची २५ एकरांवर लागवड केली. मात्र ‘तेलकट डाग’ व ‘मर’ या रोगांमुळे बागा काढाव्या लागल्या. वायनरी द्राक्ष उत्पादनाचाही अनुभव घेतला.
या सर्व अनुभवांतून शिकत अखेर द्राक्ष हेच मुख्य पीक म्हणून निश्चित झाले आणि आज ‘खंडूअण्णा शेवाळे’ हे नाव संपूर्ण महाराष्ट्रात ओळखले जाते.
🟢 अभ्यास, प्रयोगशीलता आणि जागतिक दृष्टिकोन
रंगीत द्राक्ष वाणाखाली मोठे क्षेत्र आणणारे खंडूअण्णा हे राज्यातील मोजक्या शेतकऱ्यांपैकी एक आहेत. त्यांनी महाराष्ट्र राज्य द्राक्ष बागायतदार संघाचे सभासदत्व घेतले. चर्चासत्रे, परिसंवाद, अभ्यास दौरे यांतून शास्त्रीय ज्ञान आत्मसात केले.
इस्त्राईल, दक्षिण आफ्रिका, चीन, जर्मनी, नेदरलँड, फ्रान्स, हॉलंड यांसारख्या देशांत त्यांनी अभ्यास दौरे केले. बांगलादेशमध्ये जाऊन प्रत्यक्ष मार्केटिंगचा अनुभव घेतला.
🟢 कर्जमुक्त शेती – आदर्श व्यवस्थापन
गोबर गॅस प्रकल्पासाठी बँकेकडून कर्ज नाकारले गेले, हा अनुभव त्यांच्या मनाला लागला. त्यानंतर त्यांनी कर्जमुक्त शेती हेच धोरण स्वीकारले. शेतीतून मिळालेल्या उत्पन्नातूनच पुन्हा गुंतवणूक करत आज त्यांची शेती १२० एकरांपर्यंत विस्तारली आहे.
🟢 खंडूअण्णांची शेती – थोडक्यात माहिती
द्राक्ष वाण व क्षेत्र (एकर)
-
क्रिमसन – ४०
-
रेड ग्लोब – १२
-
मांजरी सफेद – ४
-
तास-ए-गणेश – १२
-
केसर आंबा – ५
-
इतर – कांदा, बाजरी, चारापिके
🟢 आधुनिक पाणी व्यवस्थापन
मोसम नदीवरून पाइपलाइन, चार शेततळी (२ कोटी लिटर क्षमता), १२ विहिरी, तसेच स्वयंचलित ठिबक सिंचन प्रणाली उभारून पाण्याचा काटेकोर वापर केला जातो. चढ-उताराच्या जमिनीतही समतोल पाणी वितरण हे त्यांच्या शेतीचे वैशिष्ट्य आहे.
🟢 निर्यात, ब्रँडिंग आणि सन्मान
कृषी विभागाचा ‘कृषिभूषण’, गिरणा गौरव यांसारख्या पुरस्कारांनी त्यांना सन्मानित करण्यात आले आहे.
🟢 निष्कर्ष (Conclusion)
कष्ट, ज्ञान, साधेपणा आणि शाश्वत विकास यांचा आदर्श संगम म्हणजे खंडूअण्णा शेवाळे यांचे जीवनकार्य होय. त्यांची शेतीकथा आज हजारो शेतकऱ्यांना प्रेरणा देत असून, द्राक्षशेतीत यश मिळवू इच्छिणाऱ्या प्रत्येकासाठी ती मार्गदर्शक ठरते.
नाशिक
deepakahire1973@gmail.com
