गोबरधन योजना 2026 : शेण, शेती कचऱ्यातून कमाई; शेतकऱ्यांसाठी CBG आणि सेंद्रिय खत निर्मितीची संधी
GOBARdhan Scheme 2026: ₹23,731 Crore Approval, Subsidy & CBG Opportunities for Farmers
जनावरांचे शेण, शेतीतील अवशेष, ओला कचरा आणि इतर सेंद्रिय पदार्थ शेतकऱ्यांसाठी आता केवळ टाकाऊ राहणार नाहीत. या जैविक कचऱ्यापासून बायोगॅस, कंप्रेस्ड बायोगॅस (CBG) आणि सेंद्रिय खत तयार करून उत्पन्नाचा अतिरिक्त स्रोत निर्माण करण्याची मोठी संधी उपलब्ध होत आहे.
केंद्र सरकारने गोबरधन (GOBARdhan) उपक्रमाला प्रोत्साहन देण्यासाठी मोठ्या आर्थिक तरतुदीसह पुढील काळातील योजना मंजूर केली आहे. त्यामुळे ग्रामीण भागात कचऱ्याचे व्यवस्थापन, स्वच्छता, ऊर्जा निर्मिती आणि रोजगार या चारही क्षेत्रांना चालना मिळण्याची अपेक्षा आहे.
गोबरधन योजना म्हणजे काय?
GOBARdhan म्हणजे Galvanizing Organic Bio-Agro Resources Dhan. या उपक्रमाचा मुख्य उद्देश गावांमध्ये उपलब्ध असलेल्या शेणासह विविध सेंद्रिय कचऱ्याचे योग्य व्यवस्थापन करून त्यापासून बायोगॅस, CBG आणि सेंद्रिय खत तयार करणे हा आहे.
यामुळे एका बाजूला गावातील कचऱ्याची शास्त्रीय पद्धतीने विल्हेवाट लागते, तर दुसऱ्या बाजूला त्याच कचऱ्यापासून आर्थिक मूल्य निर्माण करता येते.
केंद्र सरकारकडून ₹23,731 कोटींची तरतूद
दिलेल्या माहितीनुसार, 6 ऑगस्ट 2026 रोजी झालेल्या केंद्रीय मंत्रिमंडळाच्या बैठकीत गोबरधन-राष्ट्रीय चक्राकार जैव-ऊर्जा योजनेला मंजुरी देण्यात आली असून, पुढील दहा वर्षांसाठी ₹23,731 कोटींची तरतूद करण्यात आली आहे.
या माध्यमातून देशभरात जैव-कचऱ्यावर आधारित ऊर्जा प्रकल्पांना प्रोत्साहन देण्याचा प्रयत्न केला जाणार आहे.
शेतकऱ्यांना शेण आणि शेती कचऱ्यातून मिळणार उत्पन्न
शेतकऱ्यांकडे मोठ्या प्रमाणात उपलब्ध असलेले पदार्थ या उद्योगासाठी कच्चा माल ठरू शकतात.
उदाहरणार्थ:
- जनावरांचे शेण
- शेतीतील काडी-कचरा
- पिकांचे अवशेष
- ऊस किंवा इतर कृषी अवशेष
- ओला सेंद्रिय कचरा
- इतर जैविक पदार्थ
या कच्च्या मालाचा वापर करून बायोगॅस किंवा CBG प्रकल्प उभारता येऊ शकतो. त्यामुळे शेतीसोबत शेतीपूरक व्यवसाय आणि ग्रामीण रोजगाराची संधी निर्माण होऊ शकते.
CBG म्हणजे काय?
- CBG म्हणजे Compressed Biogas.
- सेंद्रिय कचऱ्याचे ऑक्सिजनविरहित विघटन केल्यानंतर बायोगॅस तयार होतो. त्यावर प्रक्रिया करून मिथेनचे प्रमाण वाढवले आणि गॅस संकुचित केला की CBG तयार होते.
- CBG चा वापर वाहनांसाठी इंधन म्हणून तसेच विविध औद्योगिक कारणांसाठी केला जाऊ शकतो.
- CBG ला बाजारपेठ मिळण्याची शक्यता
- CBG निर्मितीला बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्यासाठी सरकारकडून नैसर्गिक वायूमध्ये CBG मिश्रणाला प्रोत्साहन दिले जात आहे.
- यामुळे CBG प्रकल्प उभारणाऱ्या उद्योजकांना तयार झालेला गॅस विकण्यासाठी बाजारपेठ उपलब्ध होण्यास मदत होऊ शकते.
महत्त्वाचे: CBG चा खरेदी दर, मिश्रणाचे प्रमाण आणि इतर व्यावसायिक अटींबाबत अंतिम निर्णय/अधिकृत अधिसूचना पाहूनच गुंतवणुकीचा निर्णय घ्यावा.
बायोगॅस निर्मितीनंतर मिळणार सेंद्रिय खत
- गोबरधन योजनेचा आणखी एक महत्त्वाचा फायदा म्हणजे बायोगॅस निर्मितीनंतर उरणारी स्लरी.
- या स्लरीवर योग्य प्रक्रिया केल्यानंतर सेंद्रिय खत म्हणून वापर करता येतो. त्यामुळे शेतकऱ्यांना एकाच कच्च्या मालापासून दोन प्रकारचे उत्पादन मिळू शकते—
1. बायोगॅस/CBG
2. सेंद्रिय खत
यामुळे शेतीतील सेंद्रिय घटक वाढवण्यास आणि रासायनिक खतांवरील खर्च कमी करण्यास मदत होऊ शकते.
CBG प्रकल्पासाठी अनुदान आणि कर्जाची संधी
- गोबरधनशी संबंधित मोठ्या प्रकल्पांना केंद्र सरकारकडून भांडवली सहाय्य, कर्ज सुविधा आणि इतर प्रोत्साहने उपलब्ध करून देण्याची तरतूद आहे.
- ग्रामीण भागातील शेतकरी उत्पादक कंपन्या (FPO), सहकारी संस्था, उद्योजक, स्थानिक संस्था आणि इतर पात्र घटकांसाठी या क्षेत्रात उद्योगाची संधी निर्माण होऊ शकते.
मात्र, अनुदानाची अचूक रक्कम, पात्रता, प्रकल्पाचा आकार आणि अर्जाची प्रक्रिया संबंधित अधिकृत मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार तपासणे आवश्यक आहे.
2 ते 5 जनावरांसाठी घरगुती बायोगॅस
- ज्यांच्याकडे काही जनावरे आहेत ते शेतकरी घरगुती वापरासाठी छोटा बायोगॅस प्लांट उभारण्याचा विचार करू शकतात.
- लहान बायोगॅस प्लांटमधून स्वयंपाकासाठी गॅस तयार करता येतो आणि त्यातून मिळणारी स्लरी शेतीमध्ये सेंद्रिय खत म्हणून वापरता येते.
यासाठी आपल्या ग्रामपंचायत, ग्रामसेवक, कृषी विभाग किंवा पंचायत समितीतील संबंधित कक्षाशी संपर्क करून सध्या उपलब्ध असलेल्या अनुदानाची आणि पात्रतेची माहिती घ्यावी.
गोबरधन योजनेचे प्रमुख फायदे
शेतकरी आणि ग्रामीण भागासाठी या योजनेचे संभाव्य फायदे:
- शेण आणि शेती कचऱ्यातून अतिरिक्त उत्पन्न
- बायोगॅस आणि CBG निर्मिती
- सेंद्रिय खताची निर्मिती
- गावातील कचऱ्याचे शास्त्रीय व्यवस्थापन
- ग्रामीण भागात नवीन उद्योग
- रोजगाराच्या संधी
- शेतीपूरक व्यवसायाला चालना
- सेंद्रिय शेतीला प्रोत्साहन
- पारंपरिक इंधनावरील अवलंबित्व कमी करण्यास मदत
- जैव-कचऱ्याचे आर्थिक मूल्य निर्माण
गोबरधन योजनेसाठी नोंदणी कशी करावी?
गोबरधन उपक्रमाशी संबंधित प्रकल्पांसाठी अधिकृत GOBARdhan पोर्टलवर नोंदणी आणि संबंधित प्रक्रिया केली जाते.
अधिकृत GOBARdhan पोर्टल�
तसेच, प्रत्यक्ष प्रकल्प सुरू करण्यापूर्वी आपल्या राज्यातील संबंधित विभाग, स्थानिक प्रशासन आणि अधिकृत मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार पात्रता, अनुदान, कर्ज, प्रकल्प खर्च आणि आवश्यक परवानग्या तपासणे महत्त्वाचे आहे.
शेतकऱ्यांसाठी मोठी शेतीपूरक व्यवसायाची संधी
गोबरधन योजना ही केवळ कचरा व्यवस्थापनाची योजना न राहता कचऱ्यापासून संपत्ती निर्माण करण्याच्या ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा भाग बनू शकते.
ज्या शेतकऱ्यांकडे मोठ्या प्रमाणात जनावरे आहेत, तसेच FPO, सहकारी संस्था किंवा ग्रामीण युवक एकत्र येऊन बायोगॅस/CBG प्रकल्प उभारण्याचा विचार करू शकतात.
शेण → बायोगॅस/CBG → सेंद्रिय खत → उत्पन्न
अशा प्रकारे एकाच कच्च्या मालातून ऊर्जा, खत आणि रोजगाराची निर्मिती होऊ शकते. त्यामुळे आगामी काळात गोबरधन आणि जैव-ऊर्जा आधारित उद्योग हे ग्रामीण भागातील महत्त्वाचे शेतीपूरक व्यवसाय ठरू शकतात.
महत्त्वाची नोंद
योजनेतील अनुदान, CBG खरेदी दर, पात्रता, मिश्रणाचे प्रमाण आणि अर्जाची प्रक्रिया यामध्ये अधिकृत शासन निर्णय/मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार बदल होऊ शकतात. त्यामुळे शेतकरी व उद्योजकांनी गुंतवणूक करण्यापूर्वी संबंधित सरकारी पोर्टलवरील अद्ययावत माहिती तपासावी.
