सुनिलभाऊ स्मृती पुरस्कार २०२६ : जलसंवर्धन, ग्रामीण विकास आणि सामाजिक कार्यासाठी उल्लेखनीय व्यक्तींचा गौरव
Sunilbhau Smruti Puraskar 2026
सिन्नर : जलसंधारण, उपजीविका व ग्रामीण विकास, आरोग्य व शिक्षण, कौशल्य विकास, कृषी, पर्यावरणपूरक जीवनशैली, संस्था निर्मिती, लोकसहभाग तसेच समाजहितासाठी उल्लेखनीय कार्य करणाऱ्या व्यक्तींचा सन्मान करण्यासाठी ‘सुनिलभाऊ स्मृती पुरस्कार २०२६’ कार्यक्रमाचे आयोजन करण्यात आले. विविध क्षेत्रांत अभिनव कल्पना राबवत समाजासाठी योगदान देणाऱ्या व्यक्ती आणि कार्यकर्त्यांचा यावेळी गौरव करण्यात आला.
कार्यक्रमाला पद्मश्री चैत्राम देवचंद पवार, युवा मित्र संस्थेचे विश्वस्त, सल्लागार, विविध क्षेत्रांतील मान्यवर, सामाजिक कार्यकर्ते, स्वयंसेवक तसेच शेतकरी उत्पादक संस्थांचे पदाधिकारी उपस्थित होते.
दीपप्रज्वलनाने कार्यक्रमाची सुरुवात
कार्यक्रमाच्या प्रारंभी दीपप्रज्वलन करून उपस्थित मान्यवरांचे स्वागत करण्यात आले. संस्थेचे विश्वस्त डॉ. संपत काळे यांनी सुनिलभाऊंना आदरांजली अर्पण करत त्यांच्या कार्याची आणि दूरदृष्टीची आठवण करून दिली.
जलसंवर्धन, पाणी व्यवस्थापन, शेतकरी विकास, शेतकरी उत्पादक कंपन्यांची उभारणी, पर्यावरण संवर्धन आणि समुदायाच्या सहभागातून विकास घडवून आणण्याच्या सुनिलभाऊंच्या दृष्टिकोनाचा यावेळी विशेष उल्लेख करण्यात आला.
सुनिलभाऊंनी केवळ पाण्याची उपलब्धता हा विषय न पाहता पाण्याचे नियोजन, न्याय्य वितरण आणि शाश्वत वापर यावर भर दिला. सिन्नर परिसरातील जलसंवर्धनाच्या कामामुळे अनेक गावांमध्ये पाण्याच्या उपलब्धतेत सकारात्मक बदल घडून आल्याचे नमूद करण्यात आले.
शेतकऱ्यांना कालवा व्यवस्थापन, पाणी वापराचे नियोजन आणि जलव्यवस्थापनाचे प्रशिक्षण देण्याबरोबरच शेतकरी उत्पादक कंपन्यांच्या माध्यमातून ग्रामीण अर्थव्यवस्था मजबूत करण्याची त्यांची संकल्पना होती. महाराष्ट्रासह इतर राज्यांमध्येही या विचारांचा विस्तार करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.
युवामित्रच्या कार्याचा आढावा
कार्यक्रमात युवा मित्र संस्थेच्या विविध उपक्रमांचा आढावा घेण्यात आला. जलसंवर्धन, ग्रामीण विकास, पर्यावरण, महिला, आदिवासी आणि वंचित समुदायांसोबतचे काम तसेच लोकसहभाग यांचा संस्थेच्या कार्यात महत्त्वाचा वाटा असल्याचे सांगण्यात आले.
विविध सामाजिक व शैक्षणिक संस्थांसोबत युवामित्रने सहकार्य विकसित केले असून IIT, IIM आणि TISS यांसारख्या संस्थांशी ज्ञानविनिमय व सहकार्याच्या माध्यमातून काम पुढे नेल्याचे यावेळी नमूद करण्यात आले.
स्थानिक समुदायाला केंद्रस्थानी ठेवून दीर्घकालीन बदल घडवून आणण्यावर संस्थेचा भर आहे. विविध NGO, FPC, स्थानिक संस्था आणि समुदाय यांच्या सहकार्याने महाराष्ट्राबरोबरच इतर राज्यांमध्येही कामाचा विस्तार करण्यात येत असल्याचे सांगण्यात आले.
सुनिलभाऊंच्या विचारांना पुढे नेण्याचा संकल्प
संस्थेच्या कार्यकारी संचालक मनीषा पोटे यांनी कार्यक्रमाचे प्रास्ताविक करताना सुनिलभाऊंच्या निधनानंतरचा वैयक्तिक आणि संस्थात्मक प्रवास मांडला.
सुनिलभाऊंच्या निधनानंतर युवामित्रचे काम थांबेल अशी परिस्थिती निर्माण झाली होती. मात्र गावकऱ्यांचा, सहकाऱ्यांचा आणि संस्थेशी जोडलेल्या समुदायाचा विश्वास व पाठिंबा यामुळे संस्था पुढे सुरू राहिली, असे त्यांनी सांगितले.
सुनिलभाऊंचे कार्य हे केवळ एका व्यक्तीचे कार्य न राहता अनेक सहकारी आणि समुदायाने पुढे नेले आहे. समुदायाशी असलेली बांधिलकी, जलसंवर्धनाची दृष्टी आणि ग्रामीण विकासाची व्यापक संकल्पना आजही युवामित्रच्या कामाला दिशा देत असल्याचे त्यांनी नमूद केले.
यावेळी १३ आणि १४ सप्टेंबरच्या निमित्ताने सुनिलभाऊंच्या स्मृती आणि कार्याचा विशेष उल्लेख करण्यात आला. त्यांच्या अनुपस्थितीतही त्यांचे विचार आणि विकासदृष्टिकोन युवामित्रच्या कामामध्ये आजही उपस्थित असल्याचे मनीषा पोटे यांनी सांगितले.
युवामित्रच्या वार्षिक अहवालाचे प्रकाशन
कार्यक्रमात युवामित्रच्या वार्षिक अहवालाचे प्रकाशन करण्यात आले. संस्थेच्या वर्षभरातील कामाचा आढावा, अनुभव आणि भविष्यातील कार्याची दिशा यांचे दस्तऐवजीकरण म्हणून वार्षिक अहवालाचे महत्त्व यावेळी अधोरेखित करण्यात आले.
सुनिलभाऊंची दृष्टी केवळ एखाद्या विशिष्ट उपक्रमापुरती मर्यादित नव्हती. पाणी, शेती, पर्यावरण, समुदाय संघटन, शेतकरी संस्था आणि स्थानिक नेतृत्व या सर्व घटकांना एकत्रित करून शाश्वत ग्रामीण विकास घडवून आणण्याचा त्यांचा प्रयत्न होता. त्याच विचारांना पुढे नेत समुदायाच्या सहभागातून सामाजिक परिवर्तनासाठी सातत्याने काम करण्याचा संकल्प यावेळी व्यक्त करण्यात आला.
ग्रामस्तरावरील कार्यकर्त्यांचा सुनिलभाऊ स्मृती पुरस्काराने सन्मान
कार्यक्रमादरम्यान युवामित्रच्या विविध उपक्रमांमध्ये योगदान देणाऱ्या ग्रामस्तरावरील कार्यकर्त्यांचा ‘सुनिलभाऊ स्मृती पुरस्कार २०२६’ देऊन गौरव करण्यात आला.
पुरस्कारप्राप्त कार्यकर्त्यांमध्ये :
- श्री. जगदीश ज्ञानेश्वर खडके – रानमळा, ता. खेड, जि. पुणे
- श्री. जगदीश बिल्या वळवी – पावला, ता. नंदुरबार, जि. नंदुरबार
- सौ. कविता रमेश साळुंके – पडवी, ता. महाड, जि. रायगड
- सौ. सत्यभामा तुकाराम कांडूरे – आंगलगाव, ता. जिंतूर, जि. परभणी
- सौ. मंदाबाई किसन जाधव – बाभूळवंडी, ता. अकोले, जि. अहिल्यानगर
- सौ. राधिका बाळू कुलाळ – पेढेवाडी, ता. अकोले, जि. अहिल्यानगर
यांचा समावेश आहे.
पुरस्कारार्थींना शाल, सन्मानचिन्ह, रोप आणि २५ हजार रुपये देऊन मान्यवरांच्या हस्ते सन्मानित करण्यात आले.
वन प्रस्थ फाउंडेशनला अर्थसहाय्य
सिन्नर परिसरात कार्यरत असलेल्या वन प्रस्थ फाउंडेशनला २५ हजार रुपयांचे अर्थसहाय्य प्रदान करण्यात आले. संस्थेच्या सामाजिक कार्याला प्रोत्साहन देण्याच्या उद्देशाने हे अर्थसहाय्य देण्यात आले.
तसेच युवामित्र परिवारातील दिवंगत अजय साहेबराव खंडारे यांच्या कुटुंबीयांच्या दुःखात सहभागी होत त्यांच्या कुटुंबीयांना २५ हजार रुपयांची मदत करण्याची घोषणा मनीषा पोटे यांनी केली.
डॉ. पराग काळे यांना ‘अर्जुन पुरस्कार’
संस्थेच्या २०२५-२६ मधील कामगिरीनुसार डॉ. पराग काळे यांना ‘अर्जुन पुरस्कार’ देऊन गौरविण्यात आले. या पुरस्काराचे स्वरूप शाल, स्मृतिचिन्ह आणि रोप असे होते.
याशिवाय संस्थेमध्ये उत्कृष्ट कार्य करणाऱ्या कर्मचाऱ्यांनाही उत्कृष्ट कर्मचारी पुरस्कार प्रदान करण्यात आला.
यामध्ये :
बाळू जाधव, दत्तात्रय उघाडे, मनीषा पाडवी, आकाश खुळे, पंकज गोरडे, मनीषा सपकाळे, योगेश अभंग, दिगंबर परीट, शिवाजी राठोड, सरिता गायकवाड आणि पुरुषोत्तम गवळी यांचा समावेश आहे.
टीम सदस्यांनी व्यक्त केले अनुभव
कार्यक्रमात युवामित्रच्या विविध टीम सदस्यांनी आपल्या अनुभवांबद्दल मनोगत व्यक्त केले. क्षेत्रीय कामामध्ये वरिष्ठांचे मार्गदर्शन, सहकाऱ्यांचे सहकार्य आणि समुदायासोबत प्रत्यक्ष काम करण्याची संधी यामुळे काम करण्याची प्रेरणा मिळत असल्याचे त्यांनी सांगितले.
सामाजिक क्षेत्रात काम करताना समुदायाचा विश्वास, स्थानिक पातळीवरील सहभाग आणि सहकार्याची भावना यांचे महत्त्वही यावेळी अधोरेखित करण्यात आले.
‘जल, जमीन, जंगल आणि जन’ यांचा परस्परसंबंध
कार्यक्रमाचे प्रमुख पाहुणे पद्मश्री चैत्राम देवचंद पवार यांनी आपल्या मार्गदर्शनात जल, जमीन, जंगल आणि जन/माणूस यांचा परस्परसंबंध अधोरेखित केला.
पर्यावरण संवर्धन आणि ग्रामीण विकासाकडे एकात्मिक दृष्टीने पाहण्याची गरज त्यांनी व्यक्त केली. जलसंवर्धनासोबत वृक्षारोपण, जमीन संवर्धन आणि नैसर्गिक संसाधनांचे संरक्षण यांना महत्त्व देण्याचा दृष्टिकोन त्यांनी मांडला.
चैत्राम पवार यांच्या पर्यावरण आणि आदिवासी समुदायासोबतच्या कार्याचाही यावेळी उल्लेख करण्यात आला. ग्रामीण आणि आदिवासी भागात जंगल, जमीन, पाणी आणि समुदाय यांच्या परस्परसंबंधावर आधारित कामातून स्थानिक सहभागाने नैसर्गिक संसाधनांचे संरक्षण आणि उपजीविकेच्या संधी निर्माण करण्याचे महत्त्व अधोरेखित झाले.
मान्यवरांचे मनोगत आणि आभार प्रदर्शन
संस्थेचे अध्यक्ष सोमदत्त लाड यांनी पद्मश्री चैत्राम देवचंद पवार यांचा परिचय करून दिला.
कार्यक्रमाच्या समारोपप्रसंगी संस्थेचे विश्वस्त श्री. पद्मभूषण देशपांडे यांनी उपस्थित मान्यवर, पुरस्कारार्थी, कार्यकर्ते, स्वयंसेवक, शेतकरी उत्पादक संस्थांचे प्रतिनिधी आणि सर्व सहकाऱ्यांचे आभार मानले.
सामाजिक बांधिलकीचा पुनरुच्चार
‘सुनिलभाऊ स्मृती पुरस्कार २०२६’ हा कार्यक्रम केवळ पुरस्कार वितरणापुरता मर्यादित न राहता सुनिलभाऊंच्या कार्याचा, विचारांचा आणि युवामित्रच्या सामाजिक बांधिलकीचा पुनरुच्चार करणारा ठरला.
जलसंवर्धन, पर्यावरण संरक्षण, ग्रामीण विकास आणि समुदायाच्या सहभागातून दीर्घकालीन परिवर्तन घडवून आणण्यासाठी योगदान देणाऱ्या व्यक्ती आणि टीमचा या कार्यक्रमातून गौरव करण्यात आला.
सुनिलभाऊंनी निर्माण केलेली कार्यसंस्कृती, समुदायाशी असलेले नाते आणि शाश्वत विकासाची दृष्टी पुढे नेत युवामित्रच्या टीमने सामाजिक क्षेत्रातील आपली वाटचाल सुरू ठेवण्याचा निर्धार यावेळी व्यक्त केला.
पुरस्कार, गौरव आणि अनुभवांची देवाणघेवाण यामुळे टीममध्ये नव्या उत्साहाची आणि भविष्यातील कामासाठी अधिक जबाबदारीने पुढे जाण्याची भावना निर्माण झाली.
सुनिलभाऊंचे विचार, जलसंवर्धनाची दृष्टी आणि समुदायाच्या सहभागातून विकास घडवण्याची संकल्पना पुढील पिढ्यांसाठी प्रेरणादायी ठरणार आहे.
© दीपक केदू अहिरे
नाशिक
deepakahire1973@gmail.com
