कर्तव्यनिष्ठेचा आणि मानवतावादी सुधारणेचा गौरवशाली प्रवासतुरुंग उपअधीक्षक डॉ. भाईदास नामदेव ढोले यांच्या सेवानिवृत्तीनिमित्त विशेष लेखHonoring a Legacy of Duty and Rehabilitation: The Illustrious Career of Prison DySP Dr. Bhaidas Namdeo Dhole
समाजातील कायदा व सुव्यवस्था राखण्यात पोलीस आणि प्रशासकीय अधिकाऱ्यांची भूमिका जेवढी महत्त्वाची असते, तेवढीच किंबहुना त्याहूनही अधिक संवेदनशील भूमिका तुरुंग प्रशासनाची असते. गुन्हेगाराला केवळ शिक्षा देणे नव्हे, तर त्याच्यातील मानवी अंश जागवून त्याला सन्मार्गावर आणणे हे खऱ्या अर्थाने आव्हानात्मक काम आहे. हेच शिवधनुष्य गेली ३० वर्षे अत्यंत कौशल्याने आणि निष्ठेने पेलणारे एक सुविद्य, अभ्यासू आणि कर्तव्यदक्ष अधिकारी म्हणजे तुरुंग उपअधीक्षक डॉ. भाईदास नामदेव ढोले. आज, ३१ मे २०२६ रोजी ते येरवडा मध्यवर्ती कारागृह, पुणे येथून आपल्या प्रदीर्घ आणि आदर्श सेवेतून निवृत्त होत आहेत. एका वर्गमित्राच्या आणि पत्रकारितेच्या(Journalism) सहकाऱ्याच्या नजरेतून त्यांच्या या थक्क करणाऱ्या प्रवासाचा घेतलेला हा धावता आढावा...
१ डिसेंबर १९९५ रोजी महाराष्ट्र शासनाच्या गृह विभागात, कारागृह विभागात ते थेट 'तुरुंग उपअधीक्षक' (Prison DySP) म्हणून रुजू झाले. MPSC च्या स्पर्धा परीक्षेत संपूर्ण महाराष्ट्रात चतुर्थ (4ch) क्रमांक पटकावून त्यांनी आपल्या उज्ज्वल कारकिर्दीची नांदी दिली होती. मूळचे हिंदू भोई समाजातील असलेल्या भाईदास यांनी आपल्या गुणवत्तेच्या आणि कष्टाच्या जोरावर प्रशासनात एक वेगळा ठसा उमटवला. ३० वर्षांच्या या प्रवासात त्यांनी केवळ तुरुंगाची सुरक्षाच सांभाळली नाही, तर कारागृहाला खऱ्या अर्थाने 'सुधारगृह' बनवण्यासाठी मोलाचे योगदान दिले.
"गुन्हेगाराचा द्वेष न करता गुन्ह्याचा द्वेष करावा आणि गुन्हेगाराला सुधारण्याची संधी द्यावी" या महात्मा गांधीर्जीच्या विचारांना डॉ. भाईदास ढोले यांनी केवळ पुस्तकात न ठेवता आपल्या दैनंदिन प्रशासकीय कार्यात प्रत्यक्ष आणले. म्हणूनच त्यांच्या प्रदीर्घ सेवेचा गौरव म्हणून महाराष्ट्र शासनाने त्यांना २०१८ मध्ये प्रतिष्ठित 'राष्ट्रपिता महात्मा गांधी व्यसनमुक्ती व पुनर्वसन पुरस्कार' देऊन सन्मानित केले.
उच्चविद्याविभूषित आणि संशोधक अधिकारी
डॉ. भाईदास ढोले हे केवळ एक खाकी वर्दीतील अधिकारी नाहीत, तर ते एक उच्चविद्याविभूषित विचारवंत आणि संशोधक आहेत. त्यांचा शैक्षणिक आलेख अत्यंत थक्क करणारा आहे. बी.एस्सी. (गणित) केल्यानंतर त्यांनी समाजशास्त्र विषयात रुची घेतली आणि बी.ए. (समाजशास्त्र) व एम.ए. (समाजशास्त्र) पदव्या संपादन केल्या. एवढ्यावरच न थांबता त्यांनी २००२ मध्ये अमरावती विद्यापीठातून समाजशास्त्रात 'पीएच.डी.' (Ph.D.) पूर्ण केली. त्यांच्या संशोधनाचा विषयही त्यांच्या क्षेत्राशी निगडित होता. त्यानंतर २०१८ मध्ये त्यांनी अमरावती विद्यापीठातच 'Correctionology of inmate in Prison' (तुरुंगातील कैद्यांचे मानसशास्त्रीय व सामाजिक पुनर्वसन) या विषयावर आपली 'डी.लिट.' (D.Litt.) पदवी सादर केली. एका अत्यंत व्यग्र आणि तणावपूर्ण सेवेत असताना एवढे उच्च दर्जाचे शैक्षणिक व संशोधन कार्य करणे ही अत्यंत कौतुकास्पद बाब आहे.
नवनिर्मिती आणि प्रशासकीय कौशल्य
आपल्या सेवेदरम्यान डॉ. ढोले यांनी अनेक महत्त्वपूर्ण जबाबदाऱ्या पार पाडल्या. २०१५ मध्ये गडचिरोली आणि वाशीम येथील नवीन कारागृहांची स्थापना आणि उद्घाटन त्यांच्याच देखरेखीखाली आणि पुढाकाराने झाले. नवीन जेल मॅन्युअल (Prison Manual) तयार करताना, धडा क्रमांक ११ ते १५ च्या निर्मितीमध्ये त्यांनी सचिव (Secretary) म्हणून अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावली. याशिवाय कारागृहातील 'फॅक्टरी प्रॉडक्शन स्कील वर्क मॅनेजमेंट' (तुरुंग कारखाना व्यवस्थापन) मध्ये अमरावती मध्यवर्ती कारागृहात 'एलईडी बल्ब' (LED Bulb) उद्योगाचे उद्घाटन करून त्यांनी कैद्यांना स्वावलंबनाचा एक नवीन मार्ग दाखवला.
लेखन आणि सामाजिक प्रबोधन
पत्रकारितेचे विद्यार्थी असल्यामुळे डॉ. ढोले यांच्यातील लेखक आणि संवेनशील पत्रकार कधीच सुप्त राहिला नाही. त्यांनी कैद्यांच्या मानसिकतेवर आणि तुरुंगातील अनुभवांवर आधारित अत्यंत दर्जेदार पुस्तकांचे लेखन केले आहे, ज्यांना महाराष्ट्र शासनाची मान्यता मिळाली आहे:
'बंदीशाळा समुपदेशन' कैद्यांच्या मानसिक पुनर्वसनासाठी अत्यंत उपयुक्त मार्गदर्शक पुस्तक.
'जेलच्या खिडकीतून' तुरुंगातील जग आणि तिथली मानवी बाजू उलगडणारे अनुभवकथन.
'दुःखांत' - (झरोका प्रकाशन, जळगाव द्वारे प्रकाशित) गुन्हेगारी जगताचे भीषण वास्तव आणि त्यामागील सामाजिक कारणे मांडणारी कलाकृती.
तुरुंगातील बेकायदेशीर कृत्यांना आळा घालण्यासाठी उपाययोजना सुचवणारे त्यांचे शोधनिबंध आणि १९९५-९६ व २०१२-१३ मधील 'साऊथ इंडिया स्टडी टूर'चे संशोधन अहवाल हे तुरुंग प्रशासनासाठी अत्यंत मार्गदर्शक ठरले आहेत. त्यांची १३ पुस्तके 'बुकगंगा' या नामांकित संकेतस्थळावरही उपलब्ध आहेत.
आध्यात्मिक बैठक आणि कैद्यांचे कल्याण
तुरुंगातील कायदा-सुव्यवस्था राखतानाच कैद्यांना मानसिक शांतता मिळावी म्हणून त्यांनी स्वतः 'ओम शांती', 'आर्ट ऑफ लिविंग, 'विपश्यना' आणि 'वारकरी संप्रदाय या आध्यात्मिक मार्गांचा अभ्यास केला आणि कैद्यांसाठी रोज समाजशास्त्रीय आणि सुरक्षाविषयक व्याख्याने (Lectures) घेतली. कैद्यांच्या आरोग्यासाठी त्यांनी 'हायजीन इम्प्रूव्हमेंट्स मेडिकल कॅम्प (Hygiene Improvements Medical Camp) आयोजित केले, ज्यामध्ये गंभीर आणि दुर्धर आजारांनी ग्रस्त कैद्यांवर उपचार करण्यात आले.
कृतज्ञता आणि पुढील वाटचालीस शुभेच्छा
त्यांच्या या उत्कृष्ट सेवेची पावती म्हणून एडीजी (ADG) आणि डीआयजी (DIG) तुरुंग, पुणे यांच्याकडून ५ वेळा, तर गडचिरोली, चंद्रपूर, अमरावती सत्र न्यायालय, ठाणे आणि पुणे डीएलएस (DLS) कडून त्यांना विशेष 'प्रशस्तीपत्र' (Certificate of Appreciation) देऊन सन्मानित करण्यात आले आहे.
आज अशा या अष्टपैलू, संवेदनशील, कर्तव्यदक्ष आणि अभ्यासू वर्गमित्राची शासकीय सेवा पूर्ण होत आहे. वर्दीतील एक संवेदनशील लेखक, संशोधक आणि मार्गदर्शक म्हणून त्यांनी निर्माण केलेला आदर्श येणाऱ्या पिढ्यांना नेहमीच प्रेरणा देत राहील. डॉ. भाईदास नामदेव ढोले यांना त्यांच्या सेवानिवृत्तीनंतरच्या आनंदी, सुदृढ आणि समृद्ध आयुष्यासाठी मनःपूर्वक शुभेच्छा! तुमचे पुढील जीवनही समाजोपयोगी संशोधन आणि लेखनाने असेच समृद्ध होत राहो, हीच सदिच्छा!
आपला, पत्रकारितेचा वर्गमित्र (Classmate in Journalism)
नाशिक
deepakahire1973@gmail.com
