प्रयोगशील शेतकरी उद्योजक संजय खंदारे : जीवामृतधाराद्वारे नैसर्गिक शेतीचा नवा मार्ग
| Sanjay Khandare Success Story & Jeevamrutdhara for Sustainable Farming
भारतीय शेती आज एका महत्त्वाच्या वळणावर उभी आहे. वाढते उत्पादन खर्च, रासायनिक खतांचा अतिवापर, जमिनीची घटती सुपीकता, बदलते हवामान आणि शेतीतील अनिश्चितता या समस्यांमुळे शेतकरी नव्या पर्यायांच्या शोधात आहेत. अशा परिस्थितीत काही प्रयोगशील शेतकरी आणि उद्योजक आपल्या संशोधन, अनुभव आणि नवकल्पनांच्या माध्यमातून शेतीला नवी दिशा देत आहेत. महाराष्ट्रातील अशाच प्रेरणादायी व्यक्तिमत्त्वांपैकी एक नाव म्हणजे संजय खंदारे.
संजय खंदारे हे केवळ उद्योजक नाहीत, तर शेतकऱ्यांच्या समस्या जवळून समजून घेऊन त्यावर उपाय शोधणारे संशोधक आणि मार्गदर्शक आहेत. त्यांनी विकसित केलेले ‘जीवामृतधारा’ हे उत्पादन आज हजारो शेतकऱ्यांसाठी मातीचे आरोग्य सुधारण्याचे आणि उत्पादन वाढविण्याचे प्रभावी साधन ठरत आहे.
बालपणापासून उद्योगविश्वापर्यंतचा प्रवास
संजय खंदारे यांचा जन्म एका सामान्य कुटुंबात झाला. शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर त्यांनी पारंपरिक नोकरीच्या मार्गाऐवजी उद्योग आणि संशोधनाचा मार्ग निवडला. सुरुवातीच्या काळात विविध व्यवसाय क्षेत्रांमध्ये काम करताना त्यांनी व्यवस्थापन, विपणन आणि उत्पादन विकासाचे अनुभव मिळवले.
शेतीशी त्यांचा संबंध केवळ व्यवसायापुरता मर्यादित नव्हता. ग्रामीण भागातील शेतकऱ्यांच्या समस्या, वाढणारा उत्पादन खर्च आणि मातीची खालावलेली गुणवत्ता पाहून त्यांनी कृषी क्षेत्रात काहीतरी वेगळे करण्याचा निर्धार केला. याच विचारातून शेतीतील जैविक उपायांवर त्यांनी संशोधन सुरू केले.
नैसर्गिक शेतीची गरज का निर्माण झाली?
गेल्या काही दशकांमध्ये रासायनिक खतांचा आणि कीटकनाशकांचा वापर मोठ्या प्रमाणावर वाढला. सुरुवातीला उत्पादन वाढले असले तरी कालांतराने त्याचे दुष्परिणाम दिसू लागले. जमिनीतील सेंद्रिय कर्ब कमी झाला, उपयुक्त सूक्ष्मजीव नष्ट झाले आणि मातीची पाणी धारण करण्याची क्षमता घटली.
परिणामी शेतकऱ्यांना अधिक खत, अधिक पाणी आणि अधिक औषधांचा वापर करावा लागला. उत्पादन खर्च वाढला आणि नफा कमी झाला. या समस्येवर दीर्घकालीन उपाय म्हणून नैसर्गिक व जैविक शेतीकडे पाहिले जाऊ लागले.
संजय खंदारे यांनीही याच समस्येचा अभ्यास केला आणि मातीला पुन्हा सशक्त बनविणाऱ्या उत्पादनाच्या निर्मितीवर भर दिला.
जीवामृतधाराची निर्मिती
सततच्या संशोधनातून आणि विविध शेतांवरील प्रयोगांमधून ‘जीवामृतधारा’ या उत्पादनाचा जन्म झाला. हे उत्पादन मातीतील उपयुक्त सूक्ष्मजीवांची संख्या वाढविण्यास, सेंद्रिय घटकांचे विघटन सुधारण्यास आणि वनस्पतींना आवश्यक पोषकद्रव्ये उपलब्ध करून देण्यास मदत करते.
जीवामृतधारा हे केवळ खत नसून मातीच्या जैविक आरोग्याला चालना देणारे जैविक माध्यम आहे. यामध्ये विविध उपयुक्त जीवाणू आणि नैसर्गिक घटकांचा समावेश असल्याचे सांगितले जाते. हे उत्पादन मातीतील नैसर्गिक प्रक्रिया सक्रिय करून पिकांच्या वाढीस मदत करते.
शेतकऱ्यांमधील वाढता विश्वास
कोणतेही कृषी उत्पादन यशस्वी होण्यासाठी शेतकऱ्यांचा विश्वास मिळवणे अत्यंत महत्त्वाचे असते. सुरुवातीच्या काळात संजय खंदारे यांनी विविध जिल्ह्यांमध्ये प्रात्यक्षिके, शेतभेटी आणि मार्गदर्शन कार्यक्रम आयोजित केले.
शेतकऱ्यांनी जीवामृतधाराचा वापर करून प्रत्यक्ष परिणाम अनुभवले. अनेक ठिकाणी पिकांची वाढ चांगली झाली, मुळांची वाढ मजबूत झाली आणि मातीचा पोत सुधारल्याचे अनुभव समोर आले. त्यामुळे उत्पादनाची लोकप्रियता वाढू लागली.
आज महाराष्ट्रासह इतर राज्यांतील अनेक शेतकरी जीवामृतधाराचा वापर करत आहेत. विविध पिकांमध्ये मिळालेल्या सकारात्मक परिणामांमुळे त्याचा प्रसार सातत्याने होत आहे.
मातीचा डॉक्टर म्हणून जीवामृतधारा
शेतीत मातीचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे आहे. निरोगी मातीशिवाय निरोगी पीक शक्य नाही. म्हणूनच जीवामृतधाराला अनेक शेतकरी "मातीचा डॉक्टर" असे संबोधतात.
हे उत्पादन मातीतील जैविक क्रिया वाढविण्यास मदत करते. जमिनीतील सेंद्रिय पदार्थांचे विघटन जलद होते आणि वनस्पतींना आवश्यक पोषकद्रव्ये उपलब्ध होतात. यामुळे पिकांची वाढ अधिक संतुलित होते.
मातीतील उपयुक्त सूक्ष्मजीवांची संख्या वाढल्यास जमिनीची सुपीकता टिकून राहण्यास मदत होते. दीर्घकालीन दृष्टीने ही बाब शाश्वत शेतीसाठी अत्यंत आवश्यक आहे.
विविध पिकांमध्ये उपयोग
जीवामृतधाराचा वापर विविध प्रकारच्या पिकांमध्ये केला जात असल्याचे आढळते. फळबागा, भाजीपाला, ऊस, कडधान्ये, तेलबिया तसेच बागायती पिकांमध्ये याचा वापर वाढत आहे.
द्राक्ष, डाळिंब, आंबा, केळी यांसारख्या फळपिकांमध्ये मुळांच्या विकासासाठी आणि मातीच्या गुणवत्तेसाठी शेतकरी त्याचा वापर करतात. भाजीपाला पिकांमध्येही वाढीच्या विविध टप्प्यांवर याचा उपयोग केला जातो.
पिकानुसार वापराचे प्रमाण बदलू शकते. त्यामुळे योग्य मार्गदर्शन घेऊन वापर केल्यास अधिक चांगले परिणाम मिळू शकतात.
शेतकरी शिक्षणावर भर
संजय खंदारे यांच्या कार्याचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे शेतकरी शिक्षण. ते केवळ उत्पादन विक्रीवर भर देत नाहीत, तर शेतकऱ्यांना मातीचे आरोग्य, सूक्ष्मजीवांचे महत्त्व, सेंद्रिय शेती आणि शाश्वत कृषी व्यवस्थापन याबाबत माहिती देतात.
विविध कार्यशाळा, कृषी मेळावे, प्रात्यक्षिके आणि डिजिटल माध्यमांद्वारे ते शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचत आहेत. ज्ञानाचा प्रसार हा शेतीतील परिवर्तनाचा पाया आहे, यावर त्यांचा विश्वास आहे.
डिजिटल युगातील कृषी उद्योजक
आजचा काळ डिजिटल तंत्रज्ञानाचा आहे. संजय खंदारे यांनीही या बदलाचा स्वीकार केला आहे. सोशल मीडिया, व्हिडिओ प्लॅटफॉर्म, ऑनलाइन मार्गदर्शन आणि डिजिटल संवादाच्या माध्यमातून ते मोठ्या प्रमाणावर शेतकऱ्यांशी संपर्क साधत आहेत.
डिजिटल माध्यमामुळे ग्रामीण भागातील शेतकऱ्यांपर्यंत माहिती जलद पोहोचत आहे. नवीन तंत्रज्ञान, उत्पादन वापर पद्धती आणि यशस्वी प्रयोग यांची माहिती सहज उपलब्ध होत आहे.
शाश्वत शेतीकडे वाटचाल
शाश्वत शेती म्हणजे भविष्यातील पिढ्यांच्या गरजा लक्षात घेऊन शेती करणे. यामध्ये माती, पाणी आणि पर्यावरणाचे संवर्धन अत्यंत महत्त्वाचे असते.
जीवामृतधारासारखी जैविक उत्पादने मातीतील जैविक समतोल राखण्यास मदत करतात. रासायनिक इनपुटवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठीही अशी उत्पादने उपयुक्त ठरू शकतात. त्यामुळे शाश्वत शेतीच्या दिशेने एक महत्त्वाचे पाऊल उचलले जात आहे.
कृषी उद्योजकांसाठी प्रेरणा
संजय खंदारे यांचा प्रवास अनेक तरुणांसाठी प्रेरणादायी आहे. त्यांनी समस्या ओळखली, संशोधन केले, उत्पादन विकसित केले आणि ते शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचवले. यामुळे कृषी क्षेत्रातही नाविन्यपूर्ण उद्योग उभारता येतो, हे त्यांनी दाखवून दिले.
आज भारतात कृषी स्टार्टअप्सची संख्या वाढत आहे. अशा परिस्थितीत संजय खंदारे यांच्यासारख्या उद्योजकांच्या यशोगाथा नव्या पिढीला दिशा देणाऱ्या ठरत आहेत.
निष्कर्ष
शेतीचे भविष्य केवळ उत्पादन वाढविण्यात नाही, तर मातीचे आरोग्य टिकविण्यात आणि शाश्वत विकास साधण्यात आहे. प्रयोगशील शेतकरी उद्योजक संजय खंदारे यांनी ‘जीवामृतधारा’च्या माध्यमातून याच दिशेने महत्त्वपूर्ण काम केले आहे.
त्यांचे संशोधन, शेतकऱ्यांप्रती असलेली बांधिलकी आणि नैसर्गिक शेतीचा प्रसार करण्याची धडपड यामुळे ते कृषी क्षेत्रातील प्रेरणादायी व्यक्तिमत्त्व बनले आहेत. मातीला पुन्हा जिवंत करण्याचा आणि शेतीला अधिक शाश्वत बनविण्याचा त्यांचा प्रयत्न निश्चितच भविष्यातील कृषी विकासासाठी महत्त्वाचा ठरेल.
नाशिक
deepakahire1973@gmail.com
