संकरित बियाण्यांचे वाण—कृषी क्षेत्राला देईल नवी जान!
Hybrid Seed Varieties Will Boost Indian Agriculture
भारतासारख्या विशाल लोकसंख्येच्या देशात अन्नधान्याची गरज दिवसेंदिवस वाढत आहे. पारंपरिक बियाण्यांनी ही गरज पूर्ण करणे कठीण होत चालले आहे. अशा वेळी संकरित (Hybrid) आणि सुधारित बियाण्यांचा वापर ही काळाची गरज बनली आहे. योग्य तंत्रज्ञान आणि दर्जेदार बियाण्यांचा वापर केल्यास उत्पादनवाढ, गुणवत्तावाढ आणि रोजगारनिर्मिती तीनही घडू शकतात.
हा ब्लॉग तुम्हाला संकरित बियाण्यांचे प्रकार, उत्पादन प्रक्रिया, मानके, प्रक्षेत्र तपासणी आणि बीज प्रक्रिया या सर्वांचा पूर्ण मार्गदर्शक देतो.
संकरित बियाण्यांचे महत्त्व
बियाणे हे उत्पादनवाढीचे पहिले पाऊल आहे. चांगल्या दर्जाचे, स्वच्छ, रोगमुक्त आणि निरोगी बियाणे वापरल्यास शेतातील उत्पादनात आश्चर्यकारक वाढ दिसून येते. उच्च उगवणशक्ती, अनुवंशिक व भौतिक शुद्धता आणि रोगप्रतिबंधक क्षमता असलेले बियाणे शेतकऱ्यांसाठी सर्वात महत्त्वाचे भांडवल आहे.
विविध कृषी विद्यापीठांतून अनेक उच्च-उत्पादनक्षम वाण विकसित झाले आहेत. परंतु शेतकऱ्यांपर्यंत या वाणांचे गुणधर्म टिकवून बीजगुणन होणे अत्यंत आवश्यक आहे.
बीजोत्पादनाचे महत्त्व
शेतीत नवीन तंत्रज्ञान आणि सुधारित बीजांचा वापर करून जास्तीत जास्त उत्पादन मिळवणे हेच शेतीव्यवसायाचे उद्दिष्ट आहे.
प्रमाणित बियाण्यांचे बीजोत्पादन हे आर्थिकदृष्ट्या फायदेशीर आणि तांत्रिकदृष्ट्या सोपे असल्याने अनेक शेतकरी आता यामध्ये सहभागी होत आहेत.
महाराष्ट्र राज्य बियाणे महामंडळ, राष्ट्रीय बीज निगम आणि इतर कंपन्या बीजोत्पादनासाठी शेतकऱ्यांची निवड करून करारनामा करतात. यामुळे बियाण्यांना निश्चित बाजारपेठ मिळते.
बीजोत्पादनाचे प्रमुख टप्पे
१) केंद्रक बियाणे (Nucleus Seed)
नवीन वाण तयार झाल्यावर पैदासकाराकडे असलेले बियाणे केंद्रक म्हणून ओळखले जाते.याची शुद्धता आणि गुणवैशिष्ट्ये तपासूनच प्रमाणित केंद्रक बियाणे घोषित केले जाते.
२) मूलभूत बियाणे (Breeder Seed)
केंद्रक बियाण्यापासून बीजगुणन केलेले बियाणे म्हणजे मूलभूत किंवा Breeder Seed.यासाठी ५००–१००० झाडे योग्य गुणधर्मांनुसार निवडून त्यांचे स्वतंत्र बीजगुणन केले जाते.
३) पायाभूत बियाणे (Foundation Seed)
कृषी विद्यापीठे व शासकीय संस्थांमार्फत याचे उत्पादन केले जाते.बीज प्रमाणीकरण अधिकारी २–३ वेळा प्रक्षेत्र तपासणी करून शुद्धतेची खात्री करतात.
४) प्रमाणित/सत्यप्रत बियाणे (Certified Seed)
शेतकऱ्यांना प्रत्यक्ष वापरासाठी दिले जाणारे बियाणे.
यासाठी पायाभूत बियाणे वापरून बीजोत्पादन केले जाते.
यासाठी पायाभूत बियाणे वापरून बीजोत्पादन केले जाते.
बीजोत्पादनासाठी आवश्यक गोष्टी
जमिनीची निवड
-
पूर्वी त्याच पिकाचे उत्पादन झाले नसावे
-
समतल, मध्यम खोल, चांगला निचरा असलेली जमीन
-
तणरहित आणि स्वच्छ क्षेत्र निवडावे
पूर्वी त्याच पिकाचे उत्पादन झाले नसावे
समतल, मध्यम खोल, चांगला निचरा असलेली जमीन
तणरहित आणि स्वच्छ क्षेत्र निवडावे
विलगीकरण अंतर
बियाण्यांची अनुवंशिक शुद्धता टिकवण्यासाठी वाणानुसार योग्य परागीकरण अंतर आवश्यक असते.
पेरणीची पद्धत
संकरित पिकांमध्ये नर व मादी वाणांसाठी योग्य ओळीचे प्रमाण ठेवावे.उदा.:
-
ज्वारी: 2:4 किंवा 1:2
-
बाजरी: 2:4
-
मका: 2:5
पेरणी करताना पिशवीचे लेबल जतन करणे आवश्यक आहे.
ज्वारी: 2:4 किंवा 1:2
बाजरी: 2:4
मका: 2:5
प्रक्षेत्र तपासणी (Field Inspection)
बीज प्रमाणीकरण अधिकारी पिकांच्या विविध अवस्थांमध्ये २ ते ४ वेळा तपासणी करतात.भेसळयुक्त झाडे काढणे, रोगट झाडांची ओळख आणि योग्य मार्गदर्शन शेतकऱ्यांना दिले जाते.
बीज प्रक्रिया (Seed Processing)
उत्पादन केलेले बियाणे पुढील प्रक्रिया केंद्रांवर तपासले जाते:
-
बियाण्याचे चाळण व स्वच्छता
-
कीड आणि रोगप्रतिबंधक औषध उपचार
-
निश्चित वजनानुसार पिशव्यामध्ये भरून सील करणे
-
नमुने प्रयोगशाळेत पाठविणे
-
मानकानुसार प्रमाणपत्र देणे
बीजाची गुणवत्ता कायम ठेवल्याने शेतकऱ्यांच्या उत्पादनात थेट वाढ होते.
बियाण्याचे चाळण व स्वच्छता
कीड आणि रोगप्रतिबंधक औषध उपचार
निश्चित वजनानुसार पिशव्यामध्ये भरून सील करणे
नमुने प्रयोगशाळेत पाठविणे
मानकानुसार प्रमाणपत्र देणे
© दीपक केदू अहिरे
नाशिक
deepakahire1973@gmail.com
www.ahiredeepak.blogspot.com
