औद्योगिक प्रदूषणाचा प्रश्न बिकट: विकास हवा की भकास?
Industrial Pollution: Development or Destruction?
प्रस्तावना
कोणत्याही देशाच्या आर्थिक, सामाजिक व तांत्रिक प्रगतीमध्ये औद्योगिकरण महत्त्वाची भूमिका बजावते. रोजगारनिर्मिती, उत्पादनवाढ, निर्यात, पायाभूत सुविधा यासाठी उद्योग अत्यावश्यक आहेत. मात्र, औद्योगिक विकास करताना पर्यावरणाचा समतोल राखला जात नाही, ही आजची सर्वात मोठी शोकांतिका आहे. नद्यांमध्ये सोडले जाणारे सांडपाणी, कारखान्यांतून निघणारा विषारी धूर, जंगलतोड, नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा बेसुमार वापर यामुळे आज विकास हवा की भकास? हा प्रश्न गंभीरपणे उपस्थित झाला आहे. विकास जर शाश्वत नसेल, तर तो मानवजातीसाठी घातक ठरू शकतो.
औद्योगिक प्रदूषण म्हणजे काय?
औद्योगिक प्रक्रियेदरम्यान निर्माण होणारे वायू, पाणी, माती व ध्वनी प्रदूषण यांना औद्योगिक प्रदूषण असे म्हणतात. कच्च्या मालावर प्रक्रिया करताना ऊर्जा, पाणी, रसायने यांचा मोठ्या प्रमाणावर वापर होतो. त्यातून सहउत्पादन म्हणून घातक वायू, सांडपाणी व घनकचरा निर्माण होतो. हे प्रदूषण योग्य प्रकारे हाताळले नाही, तर त्याचा थेट परिणाम मानव आरोग्य, शेती, पाणी आणि पर्यावरणावर होतो.
पर्यावरण आणि औद्योगिक विकासाचा सहसंबंध
उद्योजकतेशिवाय औद्योगिक विकास शक्य नाही. मात्र, पर्यावरणाला हानी न पोहोचवता उद्योग चालवणे ही प्रत्येक उद्योजकाची जबाबदारी आहे.
आजही अनेक कारखाने प्रदूषण नियंत्रण यंत्रणा न बसवता उघड्यावर सांडपाणी सोडतात. सतत धूर ओकणारे उद्योग व प्रदूषित पाण्याचे लोंढे पृथ्वीच्या अस्तित्वालाच धोका निर्माण करत आहेत.
कामगारांचे विस्थापन, नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा ऱ्हास आणि पर्यावरणाचा नाश या गोष्टी औद्योगिक विकासात टाळणे अत्यंत आवश्यक आहे.
उद्योजकता आणि जबाबदारी
उद्योजकता म्हणजे केवळ नफा कमावणे नव्हे, तर सामाजिक व पर्यावरणीय जबाबदारी स्वीकारणे होय.
प्रकल्प आखणी, परवाने, भांडवल उभारणी, उत्पादन, विपणन यासोबतच पर्यावरण संरक्षणाची तरतूद असणे गरजेचे आहे. जबाबदार उद्योजकच खऱ्या अर्थाने शाश्वत विकास साधू शकतो.
पर्यावरणपूरक जीवनशैलीची गरज
आज भारतातील सुमारे ६० टक्के शेतजमीन धूप, क्षारयुक्तपणा व पाणथळपणामुळे बाधित झाली आहे. हवामान बदल, अवर्षण, मातीची धूप यामुळे शेती धोक्यात आली आहे.
अशा परिस्थितीत नैसर्गिक, सेंद्रिय व जैविक शेती, पाणी संवर्धन, वृक्षलागवड आणि पर्यावरणपूरक जीवनशैलीचा अंगीकार करणे अत्यावश्यक आहे.
ऊर्जा वापर आणि पर्यायी स्रोत
औद्योगिकरणामुळे दरडोई ऊर्जेचा वापर मोठ्या प्रमाणात वाढला आहे. जीवाश्म इंधनांवर अवलंबित्व कमी करून सौरऊर्जा, पवनऊर्जा, जैवऊर्जा यांसारख्या पुनर्नवीकरणक्षम ऊर्जास्रोतांचा वापर वाढवणे काळाची गरज आहे. ऊर्जेचा कार्यक्षम वापर केल्यास प्रदूषण कमी होऊन खर्चातही बचत होऊ शकते.
औद्योगिक प्रदूषणाचे दुष्परिणाम
-
जागतिक तापमानवाढ
-
पर्जन्यमानातील बदल, ढगफुटी व अतिवृष्टी
-
जलस्रोतांचे प्रदूषण
-
श्वसनविकार, कर्करोग, त्वचारोग
-
शेती उत्पादनात घट
-
जैवविविधतेचा ऱ्हास
शहरीकरणामुळे रोजगार वाढला असला, तरी त्यासोबत वाहतूक कोंडी, प्रदूषण, पाणीटंचाई यांसारख्या समस्या निर्माण झाल्या आहेत.
औद्योगिक अपघात: भोपाळ दुर्घटना
भोपाळ येथील युनियन कार्बाईड कारखान्यात झालेल्या औद्योगिक अपघातात सुमारे ४००० लोकांचा मृत्यू झाला. आजही त्या दुर्घटनेचे दुष्परिणाम जाणवतात.
औद्योगिक अपघात केवळ जीवितहानीच करत नाहीत, तर पर्यावरण व नैसर्गिक साधनसंपत्तीचेही अपरिमित नुकसान करतात.
व्यवसायाशी निगडित आरोग्य समस्या
कोळसा खाणीतील कामगार, अणुऊर्जा प्रकल्पातील कर्मचारी, फटाके व काडेपेटी उद्योगातील मजूर यांना आरोग्याचे गंभीर धोके असतात.
बालमजुरी आणि असुरक्षित कामाच्या ठिकाणी काम करणारे मजूर ही सामाजिक समस्या आजही कायम आहे.
कायद्यमार्फत अंमलबजावणी
भारतामध्ये
असे अनेक कायदे अस्तित्वात आहेत. मात्र, त्यांची कडक व नि:पक्षपाती अंमलबजावणी होणे गरजेचे आहे. कायद्याच्या भीतीपेक्षा उद्योगांनी स्वयंस्फूर्तीने पर्यावरण संरक्षणाकडे वळले पाहिजे.
पर्यावरणपूरक औद्योगिक विकास
खरा विकास म्हणजे केवळ इमारती, पूल व कारखाने नव्हेत.
पर्यावरण हेच सर्व मूलभूत संसाधनांचे उगमस्थान आहे – अन्न, पाणी, इंधन, कच्चा माल सर्व काही पर्यावरणातूनच मिळते.
म्हणूनच उद्योजकतेतून औद्योगिक विकास साधताना पर्यावरण जोपासणे हे अंतिम ध्येय असले पाहिजे.
निष्कर्ष
औद्योगिक प्रदूषणाचा प्रश्न दिवसेंदिवस बिकट होत चालला आहे.
विकास हवा आहे, पण तो समतोल आणि शाश्वत असला पाहिजे.
शासन, उद्योजक आणि सामान्य नागरिक यांनी एकत्र येऊन पर्यावरण संरक्षणासाठी प्रयत्न केले, तरच भावी पिढ्यांसाठी सुरक्षित पृथ्वी निर्माण होईल.
✍️ औद्योगिक प्रदूषण (कविता)
औद्योगिक प्रदूषणाचा प्रश्न
दिवसेंदिवस होतो बिकट,
गांभीर्याने घ्या आता
विचार प्राध्यान्याने सरसकट...
पर्यावरणाची हानी न होता
घ्यावी काळजी उद्योजकाने,
उर्जेचा दरडोई वापर
झाला आता औद्योगीकरणाने...
परिस्थितीजन्य अनेक दुष्परिणाम
उद्योग व्यवसायात घडल्या,
उत्पादन निर्मिती अत्यावश्यक
प्रदूषण समस्या वाढल्या...
पर्यावरणाचा राखावा समतोल
मुलभूत संसाधनेचे उगमस्थान,
उद्योजकतेतून औद्योगिक विकास
पर्यावरण वाचवा, हेच अंतिम स्थान...
नाशिक
deepakahire1973@gmail.com
