विषमुक्त शेतीचा यशस्वी पॅटर्न! किनवटच्या प्रगतशील शेतकरी अरविंद सूर्यवंशी यांना 'PGS-India' चे सेंद्रिय मानांकन बहाल / ​Success Story: Organic Farming Certification to Progressive Farmer Arvind Suryavanshi from Kinwat

 

विषमुक्त शेतीचा यशस्वी पॅटर्न! किनवटच्या अरविंद सूर्यवंशी यांना 'एनश्योर सर्टिफिकेशन' कडून सेंद्रिय मानांकन बहाल

Success Story: Organic Farming Certification to Progressive Farmer Arvind Suryavanshi from Kinwat

​  रासायनिक खते आणि कीटकनाशकांच्या अतिवापरामुळे जमिनीचा पोत खालावत चालला आहे आणि मानवी आरोग्याला मोठा धोका निर्माण झाला आहे. अशा परिस्थितीत शाश्वत आणि विषमुक्त शेती ही काळाची गरज बनली आहे. नेमका हाच धागा पकडून किनवट परिसरातील प्रगतशील शेतकरी अरविंद माधवराव सूर्यवंशी यांनी सेंद्रिय शेतीत एक मोठी आणि कौतुकास्पद झेप घेतली आहे. त्यांच्या अथक परिश्रमांना आता केंद्र सरकारची अधिकृत मान्यता मिळाली आहे.

​PGS-India कडून सेंद्रिय प्रमाणपत्र प्रदान

​  शेतकरी अरविंद माधवराव सूर्यवंशी यांच्या कृषी उत्पादनांना भारत सरकारच्या कृषी आणि शेतकरी कल्याण मंत्रालयाच्या अंतर्गत असलेल्या 'पीजीएस-इंडिया' (PGS-India) कडून अधिकृत सेंद्रिय प्रमाणपत्र प्रदान करण्यात आले आहे.

• ​मानांकन प्रकार: वैयक्तिक शेतकरी (पीक उत्पादन)

• ​वैधता कालावधी: ८ एप्रिल २०२६ पासून ८ एप्रिल २०२७ पर्यंत

• ​तपासणी संस्था: महाराष्ट्र प्रादेशिक परिषदेच्या अंतर्गत नामांकित 'एनश्योर सर्टिफिकेशन सर्व्हिस प्रा. लि.'

​  'एनश्योर सर्टिफिकेशन' या संस्थेने सूर्यवंशी यांच्या शेतीची, पिकांची आणि उत्पादन पद्धतीची अत्यंत काटेकोरपणे तपासणी करून हे प्रमाणीकरण केले आहे.

​कडक निकषांची यशस्वी पूर्तता

​  अरविंद माधवराव सूर्यवंशी यांनी 'पीजीएस-इंडिया नॅशनल स्टँडर्ड्स फॉर ऑरगॅनिक प्रॉडक्शन'च्या अत्यंत कडक आणि क्लिष्ट अशा सर्व निकषांची यशस्वीपणे पूर्तता केली आहे. या मानांकनाचे अनेक दूरगामी फायदे आता त्यांना आणि संपूर्ण परिसराला मिळणार आहेत.

​

सेंद्रिय प्रमाणपत्राचे फायदे आणि महत्त्व

• ​१००% सेंद्रिय उत्पादनाची ओळख: या सरकारी प्रमाणपत्रा मुळे सूर्यवंशी यांच्या शेती उत्पादनांना बाजारात 'शंभर टक्के सेंद्रिय उत्पादन' म्हणून हक्काची आणि विश्वासाची ओळख मिळणार आहे.

• ​अधिक चांगला बाजारभाव: वाढत्या आरोग्याविषयीच्या जागरूकतेमुळे सेंद्रिय मालाला बाजारात मोठी मागणी आहे. या प्रमाणपत्राच्या जोरावर त्यांच्या मालाला थेट ग्राहकांकडून आणि मोठ्या बाजारातून अधिक चांगला व प्रीमियम भाव मिळण्यास मदत होईल.

• ​इतर शेतकऱ्यांसाठी प्रेरणा: सूर्यवंशी यांच्या या अभूतपूर्व यशामुळे किनवट आणि परिसरातील इतर पारंपरिक व रासायनिक शेती करणाऱ्या शेतकऱ्यांना मोठा धीर मिळाला आहे.

​परिसरासाठी नवीन कृषी क्रांती! 

  रासायनिक शेतीचा खर्च आणि दुष्परिणाम टाळून सेंद्रिय शेतीकडे वळण्यासाठी हे यश परिसरातील शेतकऱ्यांसाठी दीपस्तंभासारखे काम करेल. अरविंद माधवराव सूर्यवंशी यांनी मिळवलेले हे यश केवळ एका शेतकऱ्याचे नसून, संपूर्ण किनवट परिसरातील शाश्वत आणि पर्यावरणपूरक कृषी क्रांतीची ही एक नवी पहाट आहे! त्यांच्या या यशाबद्दल सर्व स्तरातून कौतुकाचा वर्षाव होत आहे.

          © दीपक केदू अहिरे

नाशिक 

deepakahire1973@gmail.com

www.ahiredeepak.blogspot.com

www.digitalkrushiyog.com

digitalkrushiyog@gmail.com

******************************************

Telegram :

https://t.me/swakavyankur

******************************************

Facebook :

https://www.facebook.com/profile.php?id=100009110946515&mibextid=ZbWKwL

******************************************

Instagram : 

https://instagram.com/deepakahire1973?igshid=ZDdkNTZiNTM=

******************************************

YouTube :

https://youtube.com/@digitalkrushiyog?si=aEWNx_d4zPc7HVJ5

https://www.youtube.com/@Swa-kavyankur

******************************************

Quora :

https://mr.quora.com/profile/Deepak-Ahire-5?ch=10&oid=1651193170&share=74b6a2ed&srid=hZHxKh&target_type=user

******************************************

Koo :

https://www.kooapp.com/profile/दीपक1N673

******************************************

Pintrest:

https://pin.it/4lDhARatM

******************************************

Share chat :

https://sharechat.com/profile/ahiredeepak?d=n

******************************************

Twitter :

@DeepakA86854129

******************************************

Website :

https://ahiredeepak.blogspot.com/?m=

******************************************

शेत वाचवा अभियान : रासायनिक खतांचा अतिरेकी वापर टाळा | Khet Bachao Abhiyan: Reduce Excessive Chemical Fertilizer Use for Sustainable Farming

शेत वाचवा अभियान : रासायनिक खतांचा अतिरेकी वापर टाळा, शाश्वत शेतीकडे वळा!
 | Khet Bachao Abhiyan: Reduce Excessive Chemical Fertilizer Use for Sustainable Farming

   महाराष्ट्र हे शेतीप्रधान राज्य आहे. आपल्या काळ्या आईची सुपीकता टिकवून ठेवणे आणि मानवी आरोग्य सुरक्षित राखणे ही आजच्या काळाची मोठी गरज बनली आहे. गेल्या काही वर्षांत राज्यात रासायनिक खतांचा वापर मोठ्या प्रमाणात वाढला असून ही चिंतेची बाब ठरत आहे.

  याच पार्श्वभूमीवर राज्य शासनाने ‘शेत वाचवा अभियान’ सुरू केले आहे. या अभियानाचा मुख्य उद्देश म्हणजे शेतकऱ्यांमध्ये संतुलित खत वापराबाबत जागरूकता निर्माण करणे आणि शाश्वत शेतीला चालना देणे.

रासायनिक खतांच्या वापराची सद्यस्थिती

राज्यात गेल्या काही वर्षांत रासायनिक खतांच्या वापरात सातत्याने वाढ दिसून आली आहे. उत्पादन वाढवण्यासाठी शेतकरी मोठ्या प्रमाणावर रासायनिक खतांचा वापर करत आहेत. मात्र याचा दीर्घकालीन परिणाम जमिनीच्या सुपीकतेवर होत आहे.

विशेषतः युरिया आणि डीएपीसारख्या खतांचा अतिरेकी वापर मातीची गुणवत्ता कमी करतो. त्यामुळे उत्पादन वाढण्याऐवजी भविष्यात घट होण्याची शक्यता वाढते.

रासायनिक खतांच्या अतिरेकी वापराचे दुष्परिणाम

1) जमिनीचे आरोग्य बिघडते

रासायनिक खतांच्या अति वापरामुळे मातीतील सेंद्रिय घटक कमी होतात. जमिनीची सुपीकता घटते आणि तिची पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता कमी होते.

2) पाणी प्रदूषण

खतांमधील रसायने पावसाच्या पाण्याबरोबर वाहून जाऊन भूजल आणि नदी-नाल्यांमध्ये मिसळतात. त्यामुळे जलप्रदूषण वाढते.

3) आरोग्यावर परिणाम

रासायनिक अंश असलेले अन्न आणि दूषित पाणी यामुळे मानवी आरोग्यावर गंभीर परिणाम होऊ शकतो.

4) उत्पादन खर्च वाढतो

अति खत वापरामुळे शेतकऱ्यांचा खर्च वाढतो. उत्पादन खर्च वाढून नफा कमी होतो.

‘शेत वाचवा’ अभियानाचे मुख्य उद्देश

• रासायनिक खतांचा संतुलित वापर
• मातीचे आरोग्य सुधारणे
• सेंद्रिय व जैविक खतांचा वापर वाढवणे
• बनावट खते आणि कीटकनाशकांपासून शेतकऱ्यांचे संरक्षण
• शाश्वत शेती पद्धतींचा प्रसार

अभियानांतर्गत महत्त्वाचे उपक्रम

• मृदा आरोग्य पत्रिका (Soil Health Card)
• शेतकऱ्यांनी माती परीक्षण करून घ्यावे. मातीला कोणत्या अन्नद्रव्यांची गरज आहे हे समजल्यास खतांचा योग्य वापर करता येतो.
• एकात्मिक अन्नद्रव्य व्यवस्थापन (INM)
• रासायनिक, सेंद्रिय आणि जैविक खतांचा संतुलित वापर करून उत्पादन आणि जमिनीची गुणवत्ता दोन्ही टिकवता येते.

पर्यायी खतांचा वापर

• नॅनो युरिया
• जैविक खते
• सेंद्रिय खते
• हिरवळीची खते

शाश्वत शेती हाच पर्याय

  आज काळाची गरज म्हणजे उत्पादनाबरोबरच जमिनीचे आरोग्य जपणे. सेंद्रिय आणि नैसर्गिक शेतीमुळे जमिनीची सुपीकता टिकून राहते, उत्पादनाचा दर्जा सुधारतो आणि पर्यावरणाचे संरक्षण होते.

  शेतकऱ्यांनी रासायनिक खतांवर संपूर्ण अवलंबून न राहता संतुलित व वैज्ञानिक पद्धती स्वीकारणे आवश्यक आहे.

निष्कर्ष

   ‘शेत वाचवा अभियान’ हे केवळ एक सरकारी अभियान नसून भविष्यातील शेती वाचवण्याचा महत्त्वाचा प्रयत्न आहे. जमिनीचे आरोग्य, शेतकऱ्यांचे उत्पन्न आणि ग्राहकांचे आरोग्य सुरक्षित ठेवण्यासाठी प्रत्येकाने पुढाकार घेणे गरजेचे आहे.

चला, रासायनिक खतांचा वापर कमी करूया…

  सेंद्रिय आणि शाश्वत शेती स्वीकारून आपली जमीन पुढील पिढ्यांसाठी सुरक्षित ठेवूया! 🌱🚜

© दीपक केदू अहिरे

नाशिक 

deepakahire1973@gmail.com

www.ahiredeepak.blogspot.com

www.digitalkrushiyog.com

digitalkrushiyog@gmail.com

******************************************

Telegram :

https://t.me/swakavyankur

******************************************

Facebook :

https://www.facebook.com/profile.php?id=100009110946515&mibextid=ZbWKwL

******************************************

Instagram : 

https://instagram.com/deepakahire1973?igshid=ZDdkNTZiNTM=

******************************************

YouTube :

https://youtube.com/@digitalkrushiyog?si=aEWNx_d4zPc7HVJ5

https://www.youtube.com/@Swa-kavyankur

******************************************

Quora :

https://mr.quora.com/profile/Deepak-Ahire-5?ch=10&oid=1651193170&share=74b6a2ed&srid=hZHxKh&target_type=user

******************************************

Koo :

https://www.kooapp.com/profile/दीपक1N673

******************************************

Pintrest:

https://pin.it/4lDhARatM

******************************************

Share chat :

https://sharechat.com/profile/ahiredeepak?d=n

******************************************

Twitter :

@DeepakA86854129

******************************************

Website :

https://ahiredeepak.blogspot.com/?m=

******************************************

काळ्या आईचा खरा वाटाड्या : श्री. अजय आदाटे | The Guiding Force of Farmers – Ajay Adate & Agricoss Success Story

 

🌾 काळ्या आईच्या सेवार्थ राबणाऱ्या बळीराजाचा खरा वाटाड्या : श्री. अजय आदाटे

The Guiding Force of Farmers – Ajay Adate & Agricoss Success Story

कमी खर्चात अधिक उत्पादनाचा मंत्र देणारे ॲग्रीकॉसचे मार्गदर्शक

    भारतीय शेती ही केवळ व्यवसाय नसून ती आपल्या संस्कृतीचा आणि अस्तित्वाचा आधार आहे. या शेतीला आधुनिक तंत्रज्ञानाची जोड देत, शेतकऱ्यांना योग्य दिशा दाखवणारे नाव म्हणजे श्री. अजय आदाटे.

---

🌱 ॲग्रीकॉस एक्स्पोर्ट : शेतकऱ्यांच्या प्रगतीसाठी एक विश्वास

    श्री. अजय आदाटे हे ॲग्रीकॉस एक्स्पोर्ट प्रा. लि. या कंपनीचे व्यवस्थापकीय संचालक आहेत. “आपली शेती हेच आपले भविष्य” या ब्रीदवाक्याने प्रेरित होऊन ते शेतकऱ्यांना कमी खर्चात अधिक उत्पादन मिळवून देण्यासाठी सातत्याने कार्यरत आहेत.

    त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली अनेक शेतकरी आज डाळिंब, आंबा, केळी यांसारख्या फळपिकांची निर्यात करत आहेत आणि त्याचवेळी जमिनीची सुपीकता टिकवून ठेवण्यात यशस्वी झाले आहेत.

---

🔬 संशोधनातून उभा राहिलेला यशाचा प्रवास

    एम.एस्सी. बायोटेकचे शिक्षण घेतल्यानंतर श्री. अजय आदाटे आणि त्यांचे सहकारी शहाजी माडगे यांनी २०१६ साली कंपनीची स्थापना केली. कृषी क्षेत्रातील समस्या ओळखून त्यांनी स्वतःचे फॉर्म्युले विकसित केले.

✔️ कीड व रोग नियंत्रण

✔️ उत्पादन वाढ

✔️ सेंद्रिय कर्ब वाढवणे

✔️ जमिनीची गुणवत्ता सुधारणा

या सर्व बाबींवर त्यांनी संशोधन करून औषधे, खते आणि बायो-स्टिम्युलंट्स तयार केले.

---

🚜 ॲग्रीकॉसची कार्यपद्धती : विज्ञान आणि अनुभव यांचा संगम

अॅग्रीकॉसची काम करण्याची पद्धत अत्यंत वैज्ञानिक आहे :

• माती व पाण्याचे परीक्षण
• हवामानानुसार फॉर्म्युले तयार करणे
• बेसल डोस व खत नियोजन
• कीड नियंत्रणासाठी ट्रॅपिंग तंत्रज्ञान
• प्रत्येक शेताचा स्वतंत्र अभ्यास

श्री. आदाटे स्वतः शेतावर भेट देऊन शेतकऱ्यांना मार्गदर्शन करतात. केळी लागवडीपासून ते उसाच्या शेतीपर्यंत प्रत्येक टप्प्यावर ते शेतकऱ्यांसोबत उभे राहतात.

---

🍌🍬 पिकांमध्ये नवे प्रयोग

अॅग्रीकॉसने अनेक नवकल्पना राबवल्या आहेत :

👉 केळी लागवडीत शेणखताचा प्रभावी वापर

👉 उसासाठी विशेष उत्पादन वाढीचे फॉर्म्युले

👉 मातीची मशागत कमी करून सेंद्रिय कर्ब वाढवणारे प्रयोग

👉 ज्वारी, मका, कडधान्यांसाठी कीड-रोग नियंत्रण उपाय

या प्रयोगांमुळे उत्पादनात वाढ झालीच, पण खर्चही कमी झाला.

---

🌍 शेतकऱ्यांपासून समाजापर्यंत

अॅग्रीकॉस केवळ शेतीपुरते मर्यादित नाही. सामाजिक कार्यातही कंपनी पुढे आहे :

• शेतकरी महिलांसाठी प्रशिक्षण
• घरगुती परसबाग तंत्रज्ञान
• शाळांमध्ये भाजीपाला लागवड उपक्रम
• शिक्षक व शेतकरी सन्मान सोहळे
• वृक्षलागवड मोहिमा

यातून ग्रामीण भागात सेंद्रिय शेतीचा प्रसार होत आहे.

---

🧪 माती परीक्षणाचे महत्त्व

श्री. अजय आदाटे यांनी माती परीक्षण प्रयोगशाळा सुरू करून शेतकऱ्यांना योग्य पीक निवड आणि खत व्यवस्थापनासाठी मदत केली आहे.

✔️ मातीतील सेंद्रिय कर्ब वाढवणे

✔️ योग्य औषधांचा वापर

✔️ अनावश्यक खर्च टाळणे

यामुळे शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढण्यास मोठी मदत झाली आहे.

---

🏆 यशामागील तत्त्वज्ञान

    नोकरीत असताना स्वतःच्या कल्पनांना वाव न मिळाल्यामुळे त्यांनी स्वतःचा व्यवसाय सुरू केला. आज त्यांच्या मेहनतीमुळे अॅग्रीकॉस कंपनी कोट्यवधी रुपयांची उलाढाल करत आहे.

त्यांचा मुख्य उद्देश स्पष्ट आहे :

👉 “शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढवणे आणि शेती टिकवणे”

---

💬 प्रतिक्रिया

    अनेक तज्ज्ञांच्या मते, श्री. अजय आदाटे यांचे काम हे सेंद्रिय व अवशेषमुक्त शेतीसाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे. त्यांच्या मार्गदर्शनामुळे अनेक शेतकरी आर्थिकदृष्ट्या सक्षम झाले आहेत.

---

🌟 निष्कर्ष

श्री. अजय आदाटे हे केवळ उद्योजक नाहीत, तर ते शेतकऱ्यांचे खरे मार्गदर्शक आहेत. त्यांच्या कार्यातून शेतीला नवी दिशा मिळत आहे.

काळ्या आईची सेवा करताना बळीराजाला योग्य दिशा देणारा असा हा खरा “वाटाड्या” —

श्री. अजय आदाटे!

 

११ माजी सैनिकांची सेंद्रिय शेती आंतरराष्ट्रीय पातळीवर – वेंकटेश्वरा ॲग्रो फार्मची प्रेरणादायी यशोगाथा
Organic Farming Success Story India

   

    भारतामध्ये शेती ही केवळ उपजीविकेचा व्यवसाय नसून ती संस्कृती, परंपरा आणि आत्मनिर्भरतेचा मार्ग आहे. मालेगाव तालुक्यातील अजंग-वडेल या गावात सुरू झालेली एक छोटी कल्पना आज आंतरराष्ट्रीय स्तरावर पोहोचलेली आहे. ही कथा आहे ११ माजी सैनिकांनी सुरू केलेल्या सेंद्रिय शेतीच्या यशोगाथेची.

    

    या उपक्रमामागे आहेत डॉ. शिवाजीराव डोळे (Ex Army Black Cat Commando), ज्यांनी निवृत्तीनंतर केवळ स्वतःसाठी नाही तर शेकडो सैनिक आणि शेतकऱ्यांसाठी रोजगाराची संधी निर्माण केली.

---

सेंद्रिय शेतीचा छोटा प्रयोग ते ५२२ एकरांचा प्रकल्प

    मालेगावपासून सुमारे ९ किलोमीटर अंतरावर असलेली खडकाळ आणि शेतीसाठी अवघड जमीन डॉ. शिवाजी डोळे यांनी भाडेतत्त्वावर घेतली. सुरुवातीला त्यांनी १० एकरांवर विषमुक्त सेंद्रिय शेतीचा प्रयोग सुरू केला.

    आज हीच जमीन वाढत वाढत ५२२ एकरांपर्यंत पोहोचली आहे, जिथे शेतीसोबत अनेक पूरक व्यवसायही सुरू आहेत. या प्रकल्पामुळे ४५० पेक्षा जास्त युवकांना रोजगार मिळाला आहे.

---

माजी सैनिकांसाठी रोजगाराचा नवा मार्ग

    सेनेत सेवा दिल्यानंतर अनेक माजी सैनिकांना रोजगाराच्या समस्या येतात. याची जाणीव ठेवून डॉ. डोळे यांनी काही सैनिक मित्रांसोबत मिळून शेती आणि शेतीपूरक व्यवसाय सुरू करण्याचा निर्णय घेतला.

    सुरुवातीला ११ सदस्यांपासून सुरू झालेली संस्था आज माजी सैनिक आणि शेतकरी मिळून जवळपास १ लाख सदस्यांपर्यंत पोहोचली आहे.

त्यांचे उद्दिष्ट स्पष्ट आहे

“जय जवान – जय किसान”

---

शेती आणि शेतीपूरक व्यवसाय

    वेंकटेश्वरा ॲग्रो फार्ममध्ये विविध प्रकारच्या शेती आणि उत्पादन प्रकल्प चालतात.

फळ शेती

• १०० एकरावर द्राक्ष शेती

• २० टन द्राक्षांची विदेशात निर्यात

• ५० एकरावर डाळिंब

• १० एकर चिकू

• १० एकर आंबा

पशुपालन

• १५०० गिर गायींचे संगोपन

• दुधापासून तूप उत्पादन

• गोशाळेतून शेणखत आणि पंचगव्य उत्पादने

---

सेंद्रिय उत्पादन आणि प्रक्रिया उद्योग

    संस्थेने शेतीसोबत अनेक प्रक्रिया उद्योगही सुरू केले आहेत.

सेंद्रिय खते

• जीवामृत

• गांडूळखत (Vermicompost)

पंचगव्य उत्पादने

• पंचगव्य अगरबत्ती

• औषधी उत्पादने

इको फ्रेंडली उत्पादने

• शेणापासून बनवलेले नैसर्गिक रंग (Natural Paints)

---

प्रक्रिया केलेली उत्पादने

काजू प्रक्रिया उद्योग

    कर्नाटकातील बेळगाव येथे संस्थेचा मोठा काजू प्रक्रिया कारखाना असून दररोज २० क्विंटल काजू प्रक्रिया केली जाते.

इतर उत्पादने

• गिर गायीचे शुद्ध तूप

• सेंद्रिय हळद

• हर्बल मध

• जेरॅनियम ऑइल (Geranium Oil)

---

आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेत यश

    वेंकटेश्वरा अॅग्रो फार्मचे उच्च दर्जाचे द्राक्ष जर्मनी आणि नेदरलँडसारख्या युरोपियन देशांमध्ये निर्यात केले जातात.

याशिवाय

• शरबती गहू

• लोकवन गहू

• केसर आंबा

• पेरू

• डाळिंब

• केळी

• सिताफळ

अशा अनेक फळांचे उत्पादन येथे घेतले जाते.

---

नाविन्यपूर्ण प्रकल्प

    संस्थेने शेतीमध्ये अनेक आधुनिक उपक्रम सुरू केले आहेत.

• माती, पाणी आणि पान-देठ परीक्षण केंद्र

• बायो-सीएनजी (Bio-CNG) प्रकल्प

• मधमाशी पालन

• ॲग्रो टुरिझम प्रकल्प

---

केंद्रीय गृहमंत्री अमित शहा यांची भेट

    या प्रकल्पाला भेट देण्यासाठी केंद्रीय गृहमंत्री अमित शहा आले होते. या कार्यक्रमात राष्ट्रवादी काँग्रेसचे नेते छगन भुजबळ देखील उपस्थित होते.

    

    या कार्यक्रमात निवृत्त सैनिक आणि शेतकऱ्यांचे सहकारिता संमेलन आयोजित करण्यात आले होते.

---

पंतप्रधानांनीही केले कौतुक

    पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी त्यांच्या मन की बात कार्यक्रमामध्ये या संस्थेच्या कार्याचे कौतुक केले आहे. यामुळे या प्रकल्पाला देशभरातून ओळख मिळाली.

---

प्रेरणादायी संदेश

    डॉ. शिवाजीराव डोळे यांची कथा सांगते की जर इच्छाशक्ती आणि ध्येय स्पष्ट असेल तर खडकाळ जमीनही सोन्याची होऊ शकते.

    ११ माजी सैनिकांनी सुरू केलेली ही छोटी कल्पना आज हजारो लोकांसाठी रोजगार आणि लाखो लोकांसाठी प्रेरणा बनली आहे.

    ही कथा फक्त शेतीची नाही, तर आत्मनिर्भर भारताची आहे.