द्राक्ष उत्पादन तंत्रज्ञान
Grape Production Technology
भारतामध्ये फळपिकांपैकी द्राक्षपीक (Grapes) हे अत्यंत लोकप्रिय आणि आर्थिकदृष्ट्या फायदेशीर पीक मानले जाते. विशेषतः निर्यातक्षम द्राक्षांच्या वाढत्या मागणीमुळे द्राक्ष उत्पादनातून शेतकरी चांगला नफा मिळवत आहेत. देशातील एकूण द्राक्ष लागवडीपैकी ६०–७०% हिस्सा महाराष्ट्रात असून नाशिक, सांगली, पुणे, सोलापूर हे प्रमुख द्राक्ष उत्पादक जिल्हे आहेत.
या लेखामध्ये आधुनिक द्राक्ष उत्पादन तंत्रज्ञान, जमीन निवड, हवामान, जाती, लागवड प्रक्रिया, छाटणी, सिंचन, पोषण व्यवस्थापन ते निर्यातपर्यंत सर्व माहिती दिली आहे. नवीन आणि अनुभवी बागायतदारांसाठी हा ब्लॉग उपयुक्त ठरेल.
भारतामध्ये फळपिकांपैकी द्राक्षपीक (Grapes) हे अत्यंत लोकप्रिय आणि आर्थिकदृष्ट्या फायदेशीर पीक मानले जाते. विशेषतः निर्यातक्षम द्राक्षांच्या वाढत्या मागणीमुळे द्राक्ष उत्पादनातून शेतकरी चांगला नफा मिळवत आहेत. देशातील एकूण द्राक्ष लागवडीपैकी ६०–७०% हिस्सा महाराष्ट्रात असून नाशिक, सांगली, पुणे, सोलापूर हे प्रमुख द्राक्ष उत्पादक जिल्हे आहेत.
या लेखामध्ये आधुनिक द्राक्ष उत्पादन तंत्रज्ञान, जमीन निवड, हवामान, जाती, लागवड प्रक्रिया, छाटणी, सिंचन, पोषण व्यवस्थापन ते निर्यातपर्यंत सर्व माहिती दिली आहे. नवीन आणि अनुभवी बागायतदारांसाठी हा ब्लॉग उपयुक्त ठरेल.
१. भारतातील द्राक्ष उत्पादनाचे महत्त्व
द्राक्ष हे भारतातील सर्वाधिक निर्यात होणाऱ्या फळांपैकी एक असून यामुळे मोठ्या प्रमाणात परकीय चलन मिळते. भारत जागतिक बाजारपेठेत उच्च प्रतीचे ताजे द्राक्ष निर्यात करण्यासाठी प्रसिद्ध आहे.
द्राक्षाचा वापर पुढील उद्योगांमध्ये होतो:
-
ताजी द्राक्षे
-
बेदाणे (Raisins)
-
द्राक्षरस (Juice)
-
वाईन (Wine Grapes)
-
फ्लेवर्स, सिरप, अर्क
-
औषधी उपयोग
द्राक्षाचा वापर पुढील उद्योगांमध्ये होतो:
-
ताजी द्राक्षे
-
बेदाणे (Raisins)
-
द्राक्षरस (Juice)
-
वाईन (Wine Grapes)
-
फ्लेवर्स, सिरप, अर्क
-
औषधी उपयोग
२. नाशिक – भारताचे 'ग्रेप्स कॅपिटल'
नाशिक जिल्ह्यातील हवामान, माती आणि पाण्याची परिस्थिती द्राक्ष लागवडीसाठी अत्यंत अनुकूल आहे. त्यामुळे नाशिकला "Grapes Capital of India" म्हणून ओळख मिळाली आहे.
कारणे:
-
उपयुक्त तापमान व भौगोलिक परिस्थिती
-
दर्जेदार द्राक्ष उत्पादन
-
मोठ्या प्रमाणात वाईनरी प्रकल्प
-
निर्यातीसाठी योग्य पायाभूत सुविधा
नाशिकची द्राक्षे जागतिक बाजारपेठेत ‘ब्रँड’ म्हणून स्थापित झाली आहेत.
नाशिक जिल्ह्यातील हवामान, माती आणि पाण्याची परिस्थिती द्राक्ष लागवडीसाठी अत्यंत अनुकूल आहे. त्यामुळे नाशिकला "Grapes Capital of India" म्हणून ओळख मिळाली आहे.
कारणे:
-
उपयुक्त तापमान व भौगोलिक परिस्थिती
-
दर्जेदार द्राक्ष उत्पादन
-
मोठ्या प्रमाणात वाईनरी प्रकल्प
-
निर्यातीसाठी योग्य पायाभूत सुविधा
नाशिकची द्राक्षे जागतिक बाजारपेठेत ‘ब्रँड’ म्हणून स्थापित झाली आहेत.
३. निर्यातक्षम द्राक्ष उत्पादनाची गरज
जगभरात द्राक्षांची मागणी वाढत आहे. परंतु निर्यातक्षम द्राक्षे तयार करण्यासाठी शेतकऱ्यांना काही अडचणींचा सामना करावा लागतो:
-
हवामानातील बदल
-
गुणवत्तेतील असमानता
-
अन्नद्रव्य व्यवस्थापनातील त्रुटी
-
रोग व कीड नियंत्रण
-
आंतरराष्ट्रीय मानके (EU Standards) पाळण्याचे आव्हान
तंत्रज्ञानाचा योग्य वापर केल्यास उत्कृष्ट द्राक्ष उत्पादन शक्य आहे.इस्राईल, कॅलिफोर्निया, स्पेन सारख्या देशांप्रमाणे तंत्रज्ञान वापरल्यास उत्पादन ३०–४०% वाढू शकते.
जगभरात द्राक्षांची मागणी वाढत आहे. परंतु निर्यातक्षम द्राक्षे तयार करण्यासाठी शेतकऱ्यांना काही अडचणींचा सामना करावा लागतो:
-
हवामानातील बदल
-
गुणवत्तेतील असमानता
-
अन्नद्रव्य व्यवस्थापनातील त्रुटी
-
रोग व कीड नियंत्रण
-
आंतरराष्ट्रीय मानके (EU Standards) पाळण्याचे आव्हान
४. द्राक्ष लागवडीपूर्वी आवश्यक तयारी
द्राक्षबाग उभारताना सर्वप्रथम खालील बाबींचे परीक्षण आवश्यक आहे:
द्राक्षबाग उभारताना सर्वप्रथम खालील बाबींचे परीक्षण आवश्यक आहे:
(अ) जमिनीचे परीक्षण
जमिनीचा pH : 6.5–7.5 आदर्शEC : 0.5 पेक्षा कमीबोरॉन, सोडियम, क्षार यांचे प्रमाण कमी असावे.
(ब) पाण्याचे परीक्षण
-
EC < 1.0
-
क्षारांचे प्रमाण कमी
-
कठीण पाणी टाळावे
-
EC < 1.0
-
क्षारांचे प्रमाण कमी
-
कठीण पाणी टाळावे
(क) हवामान
द्राक्ष लागवड उबदार-समशीतोष्ण पट्ट्यात चांगली होते.उत्तम तापमान :
-
वाढीच्या काळात 15–35°C
-
थंडी व गारठा टाळावा
-
पानगळ–जागृती काळात तापमान स्थिर असावे
-
वाढीच्या काळात 15–35°C
-
थंडी व गारठा टाळावा
-
पानगळ–जागृती काळात तापमान स्थिर असावे
५. द्राक्षाच्या प्रमुख जाती (Grape Varieties)
भारतामध्ये दोन प्रकारच्या जाती पाहायला मिळतात:
भारतामध्ये दोन प्रकारच्या जाती पाहायला मिळतात:
(१) बिया असणाऱ्या जाती
-
अनाबेशाही
-
बंगलोर ब्लू
-
बंगलोर पर्पल
-
गुलाबी
-
अनाबेशाही
-
बंगलोर ब्लू
-
बंगलोर पर्पल
-
गुलाबी
(२) बिनबियांच्या जाती (Seedless Varieties) – निर्यातीसाठी लोकप्रिय
-
थॉम्पसन सिडलेस
-
सोनाका
-
शरद
-
तास-गणेश
-
माणिक चमन
-
फ्लेम सिडलेस (काळी)
थॉम्पसन गटातील जाती भारतातील निर्यातीसाठी सर्वाधिक मागणीच्या आहेत.
-
थॉम्पसन सिडलेस
-
सोनाका
-
शरद
-
तास-गणेश
-
माणिक चमन
-
फ्लेम सिडलेस (काळी)
थॉम्पसन गटातील जाती भारतातील निर्यातीसाठी सर्वाधिक मागणीच्या आहेत.
६. द्राक्ष लागवडीसाठी उपयुक्त माती (Soil Requirements)
द्राक्षासाठी मध्यम खोल, काळी, मुरमाड जमीन सर्वोत्तम मानली जाते.
द्राक्षासाठी मध्यम खोल, काळी, मुरमाड जमीन सर्वोत्तम मानली जाते.
आदर्श माती गुणधर्म
-
निचऱ्याची चांगली सोय
-
पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता
-
सूक्ष्म व स्थूल कणांचे संतुलित प्रमाण
-
सेंद्रिय कर्ब 0.75% पेक्षा जास्त
-
pH – 6.5 ते 7.5
-
निचऱ्याची चांगली सोय
-
पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता
-
सूक्ष्म व स्थूल कणांचे संतुलित प्रमाण
-
सेंद्रिय कर्ब 0.75% पेक्षा जास्त
-
pH – 6.5 ते 7.5
अयोग्य जमिनी
-
भारी चिकणमाती
-
क्षारयुक्त माती
-
पाणथळ जमीन
-
उथळी जमीन
-
भारी चिकणमाती
-
क्षारयुक्त माती
-
पाणथळ जमीन
-
उथळी जमीन
७. जमीन तयारी व बाग उभारणी (Vineyard Establishment)
(१) नांगरणी व भुसभुशीत तयारी
-
खोल नांगरणी
-
दोन-तीन कुळवणी
-
२५ ते ३० टन शेणखत प्रति हेक्टरी
-
मुरूम मिसळून निचरा सुधारणा
-
खोल नांगरणी
-
दोन-तीन कुळवणी
-
२५ ते ३० टन शेणखत प्रति हेक्टरी
-
मुरूम मिसळून निचरा सुधारणा
(२) ओलांडे व मालकाडी तयार करणे
द्राक्षात ३ प्रमुख पद्धती:
द्राक्षात ३ प्रमुख पद्धती:
१) "H" पद्धत
-
महाराष्ट्रात सर्वाधिक लोकप्रिय
-
दोन्ही बाजूंना ओलांडे
-
फळकाडी 10–12 प्रति ओलांडा
-
उत्पादन क्षमता वाढते
-
महाराष्ट्रात सर्वाधिक लोकप्रिय
-
दोन्ही बाजूंना ओलांडे
-
फळकाडी 10–12 प्रति ओलांडा
-
उत्पादन क्षमता वाढते
२) T-ट्रेलिस पद्धत
३) यलो-रोज पद्धत
८. द्राक्ष रोपांची लागवड (Planting Techniques)
वेळ
-
जून–जुलै (मान्सूनपूर्व)
-
ऑक्टोबर–नोव्हेंबर (हिवाळी काळ)
-
जून–जुलै (मान्सूनपूर्व)
-
ऑक्टोबर–नोव्हेंबर (हिवाळी काळ)
अंतर
-
10 x 6 फूट किंवा जातीप्रमाणे
-
वेलींची हवा खेळती राहील असे नियोजन
-
10 x 6 फूट किंवा जातीप्रमाणे
-
वेलींची हवा खेळती राहील असे नियोजन
लागवडीदरम्यान काळजी
-
मुळे तुटू नयेत
-
बुरशीनाशक द्रावणात बुडवून लागवड
-
लागवडीनंतर ताबडतोब पाणी
-
मुळे तुटू नयेत
-
बुरशीनाशक द्रावणात बुडवून लागवड
-
लागवडीनंतर ताबडतोब पाणी
९. वाढ व्यवस्थापन (Canopy Management)
डोळे फुटणे : 20–25 दिवस
फुटव्यांना आधार देणे
शेंडा मारणे (Pinching)
फळकाडी तयार करणे
छाटणीचे प्रकार
-
खरड छाटणी (April Pruning)
-
फळ छाटणी (October Pruning)
छाटणी हे द्राक्ष उत्पादनातील सर्वात महत्त्वाचे तंत्र आहे. योग्य छाटणीमुळे घडाचा आकार, गोडवा, उत्पादन आणि दर्जा सुधारतो.
-
खरड छाटणी (April Pruning)
-
फळ छाटणी (October Pruning)
छाटणी हे द्राक्ष उत्पादनातील सर्वात महत्त्वाचे तंत्र आहे. योग्य छाटणीमुळे घडाचा आकार, गोडवा, उत्पादन आणि दर्जा सुधारतो.
१०. अन्नद्रव्य व्यवस्थापन (Nutrient Management)
द्राक्षाला मोठ्या प्रमाणात अन्नद्रव्यांची गरज असते.मुख्य अन्नद्रव्ये:
-
नायट्रोजन
-
फॉस्फरस
-
पोटॅश
-
कॅल्शियम
-
मॅग्नेशियम
-
सूक्ष्मअन्नद्रव्ये (Zn, Fe, B, Mn)
फर्टिगेशन पद्धतीत खते दिल्यास २०–२५% अन्नद्रव्ये वाचतात.
-
नायट्रोजन
-
फॉस्फरस
-
पोटॅश
-
कॅल्शियम
-
मॅग्नेशियम
-
सूक्ष्मअन्नद्रव्ये (Zn, Fe, B, Mn)
फर्टिगेशन पद्धतीत खते दिल्यास २०–२५% अन्नद्रव्ये वाचतात.
११. सिंचन व्यवस्थापन (Irrigation)
द्राक्षासाठी सर्वात उपयुक्त पद्धत: ठिबक सिंचन (Drip Irrigation)
लाभ:
-
पाण्याची 40–50% बचत
-
फर्टिगेशन सोपे
-
मातीचा निचरा सुधारतो
-
मूळ क्षेत्रात अचूक पाणी
महत्त्वाचे :
-
फळ धरल्या नंतर अनावश्यक पाणी देणे टाळावे
-
ओलाव्यातील चढ-उतारामुळे घड फुटतात
द्राक्षासाठी सर्वात उपयुक्त पद्धत: ठिबक सिंचन (Drip Irrigation)
लाभ:
-
पाण्याची 40–50% बचत
-
फर्टिगेशन सोपे
-
मातीचा निचरा सुधारतो
-
मूळ क्षेत्रात अचूक पाणी
महत्त्वाचे :
-
फळ धरल्या नंतर अनावश्यक पाणी देणे टाळावे
-
ओलाव्यातील चढ-उतारामुळे घड फुटतात
१२. रोग व कीड व्यवस्थापन (IPM)
द्राक्षातील प्रमुख रोग:
-
माईल्ड्यू (Downy mildew)
-
गोऱ्हा (Powdery mildew)
-
अँथ्राक्नोज
-
बुरशीजन्य रोग
कीड:
-
फुलकिडे
-
खटमळ
-
पानकिडे
जैविक + रासायनिक IPM वापरल्यास खर्च कमी व उत्पादन सुरक्षित होते.
द्राक्षातील प्रमुख रोग:
-
माईल्ड्यू (Downy mildew)
-
गोऱ्हा (Powdery mildew)
-
अँथ्राक्नोज
-
बुरशीजन्य रोग
कीड:
-
फुलकिडे
-
खटमळ
-
पानकिडे
जैविक + रासायनिक IPM वापरल्यास खर्च कमी व उत्पादन सुरक्षित होते.
१३. द्राक्ष काढणी (Harvesting)
काढणीची लक्षणे:
-
दाण्याचा रंग
-
गोडवा (TSS 18–22%)
-
दाण्याची मजबुती
-
घडांचा आकार
काढणीदरम्यान:
-
हातमोजे वापरा
-
घड दाबू नका
-
सावलीत पॅकिंग करा
काढणीची लक्षणे:
-
दाण्याचा रंग
-
गोडवा (TSS 18–22%)
-
दाण्याची मजबुती
-
घडांचा आकार
काढणीदरम्यान:
-
हातमोजे वापरा
-
घड दाबू नका
-
सावलीत पॅकिंग करा
१४. निर्यात प्रक्रियेसाठी आवश्यक गोष्टी
-
Global GAP प्रमाणपत्र
-
ग्रेडिंग–पॅकिंग नियम
-
शीतगृह सुविधा
-
अवशेषमुक्त उत्पादन (MRL Check)
-
ट्रेसेबिलिटी सिस्टम
भारताकडून सर्वाधिक निर्यात UAE, युरोप, रशिया, बांगलादेशमध्ये होते.
-
Global GAP प्रमाणपत्र
-
ग्रेडिंग–पॅकिंग नियम
-
शीतगृह सुविधा
-
अवशेषमुक्त उत्पादन (MRL Check)
-
ट्रेसेबिलिटी सिस्टम
भारताकडून सर्वाधिक निर्यात UAE, युरोप, रशिया, बांगलादेशमध्ये होते.
१५. द्राक्ष बाग उभारणीमध्ये मनुष्यबळाची भूमिका
द्राक्षामध्ये बहुतेक कामे हाताने करावी लागतात:
-
छाटणी
-
घड विरळणी
-
विस्तार व्यवस्थापन
-
फवारणी
-
बेल बांधणी
म्हणून बाग उभारणीच्या आधी मनुष्यबळ उपलब्धता तपासणे आवश्यक आहे.
द्राक्षामध्ये बहुतेक कामे हाताने करावी लागतात:
-
छाटणी
-
घड विरळणी
-
विस्तार व्यवस्थापन
-
फवारणी
-
बेल बांधणी
म्हणून बाग उभारणीच्या आधी मनुष्यबळ उपलब्धता तपासणे आवश्यक आहे.
१६. योग्य पायाभूत सुविधांचे महत्त्व
बाजार जोडणीसाठी आवश्यक सुविधा:
-
रस्ते
-
वीज
-
कोल्ड स्टोरेज
-
पॅकहाऊस
-
शीतवाहतूक
या सुविधांमुळे शेतकरी योग्य वेळी, योग्य बाजारात माल पाठवू शकतात.
बाजार जोडणीसाठी आवश्यक सुविधा:
-
रस्ते
-
वीज
-
कोल्ड स्टोरेज
-
पॅकहाऊस
-
शीतवाहतूक
या सुविधांमुळे शेतकरी योग्य वेळी, योग्य बाजारात माल पाठवू शकतात.
१७. निष्कर्ष
द्राक्ष लागवड ही अतिशय फायदेशीर आणि विज्ञानाधिष्ठित शेती आहे. योग्य जमीन, हवामान, वैज्ञानिक तंत्रज्ञान, छाटणी, सिंचन आणि रोग व्यवस्थापन केल्यास द्राक्ष उत्पादनाचा स्तर जागतिक दर्जाचा होतो.
भारताचा द्राक्ष उद्योग वेगाने वाढत असून निर्यात, वाईन उद्योग, बेदाणे उत्पादन यामुळे द्राक्ष शेतकऱ्यांसमोर मोठ्या संधी उपलब्ध आहेत.
उत्पादन वाढ—गुणवत्ता वाढ—निर्यात वाढहीच आधुनिक द्राक्ष उत्पादन तंत्रज्ञानाची किल्ली आहे.
द्राक्ष लागवड ही अतिशय फायदेशीर आणि विज्ञानाधिष्ठित शेती आहे. योग्य जमीन, हवामान, वैज्ञानिक तंत्रज्ञान, छाटणी, सिंचन आणि रोग व्यवस्थापन केल्यास द्राक्ष उत्पादनाचा स्तर जागतिक दर्जाचा होतो.
भारताचा द्राक्ष उद्योग वेगाने वाढत असून निर्यात, वाईन उद्योग, बेदाणे उत्पादन यामुळे द्राक्ष शेतकऱ्यांसमोर मोठ्या संधी उपलब्ध आहेत.
© दीपक केदू अहिरे
नाशिक
deepakahire1973@gmail.comwww.ahiredeepak.blogspot.com
www.digitalkrushiyog.com
digitalkrushiyog@gmail.com******************************************Telegram :******************************************Facebook :******************************************Instagram : ******************************************YouTube :
******************************************Quora :https://mr.quora.com/profile/Deepak-Ahire-5?ch=10&oid=1651193170&share=74b6a2ed&srid=hZHxKh&target_type=user******************************************Koo :******************************************Pintrest:******************************************Share chat :******************************************Twitter :@DeepakA86854129******************************************Website :
******************************************
www.ahiredeepak.blogspot.com
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा