अभाव अन्नद्रव्यांचा : कारणे, लक्षणे आणि प्रभावी उपाय
Lack of Nutrients: Causes, Symptoms and Complete Solutions in Crops
प्रस्तावना
भारतीय शेती आज अनेक अडचणींचा सामना करत आहे. हवामान बदल, वाढता उत्पादन खर्च, कमी दर, रोग-किडींचा प्रादुर्भाव – या सगळ्यांबरोबरच पिकांमधील अन्नद्रव्यांची कमतरता ही एक गंभीर पण दुर्लक्षित समस्या आहे.
शेतकरी अनेक वेळा पिकात रोग दिसताच औषध फवारणी करतो; पण प्रत्यक्षात तो रोग नसून अन्नद्रव्यांच्या अभावामुळे निर्माण झालेले लक्षण असते. योग्य वेळी योग्य अन्नद्रव्ये न मिळाल्यास पीक कमकुवत होते, उत्पादन घटते आणि शेवटी नुकसान होते.
अन्नद्रव्ये म्हणजे काय?
वनस्पतींना निरोगी वाढ, फुलोरा, फळधारणा व उत्पादनासाठी काही मूलभूत घटकांची आवश्यकता असते. यांनाच अन्नद्रव्ये (Plant Nutrients) म्हणतात.
अन्नद्रव्यांचे प्रकार
-
प्रमुख अन्नद्रव्ये (Macronutrients)
-
नत्र (Nitrogen – N)
-
स्फुरद (Phosphorus – P)
-
पालाश (Potassium – K)
-
दुय्यम अन्नद्रव्ये (Secondary Nutrients)
-
कॅल्शियम (Ca)
-
मॅग्नेशियम (Mg)
-
गंधक (S)
-
सूक्ष्म अन्नद्रव्ये (Micronutrients)
-
लोह (Fe)
-
जस्त (Zn)
-
बोरॉन (B)
-
मॅंगनीज (Mn)
-
तांबे (Cu)
-
मॉलिब्डेनम (Mo)
प्रमुख अन्नद्रव्ये (Macronutrients)
-
नत्र (Nitrogen – N)
-
स्फुरद (Phosphorus – P)
-
पालाश (Potassium – K)
दुय्यम अन्नद्रव्ये (Secondary Nutrients)
-
कॅल्शियम (Ca)
-
मॅग्नेशियम (Mg)
-
गंधक (S)
सूक्ष्म अन्नद्रव्ये (Micronutrients)
-
लोह (Fe)
-
जस्त (Zn)
-
बोरॉन (B)
-
मॅंगनीज (Mn)
-
तांबे (Cu)
-
मॉलिब्डेनम (Mo)
अन्नद्रव्यांच्या अभावाची मुख्य कारणे
1️⃣ जमिनीचा सतत एकसुरी वापर
एकाच पिकाचे वारंवार लागवड केल्यामुळे जमिनीतली विशिष्ट अन्नद्रव्ये संपून जातात.
2️⃣ रासायनिक खतांचा असंतुलित वापर
फक्त नत्र-स्फुरद-पालाश वापरून सूक्ष्म अन्नद्रव्यांकडे दुर्लक्ष केल्याने तूट निर्माण होते.
3️⃣ मातीचा pH असंतुलन
जास्त आम्लीय किंवा क्षारीय मातीमध्ये अन्नद्रव्ये उपलब्ध असली तरी पीक ती शोषू शकत नाही.
4️⃣ सेंद्रिय कर्बाचा अभाव
सेंद्रिय पदार्थ कमी असल्यास मातीची धारणशक्ती घटते.
5️⃣ पाण्याचा अयोग्य निचरा
अतिपाणी किंवा पाणी साचल्यामुळे अन्नद्रव्ये वाहून जातात.
अन्नद्रव्यांच्या अभावाची ओळख (Symptoms)
🌱 नत्र (Nitrogen) अभाव
-
पानांच्या कडा व टोके जळाल्यासारखी
-
पिवळसर पाने
-
वाढ खुंटते
पानांच्या कडा व टोके जळाल्यासारखी
पिवळसर पाने
वाढ खुंटते
🌱 स्फुरद (Phosphorus) अभाव
-
देठ वेडीवाकडी
-
मुळे कमकुवत
-
फुलोरा उशिरा
देठ वेडीवाकडी
मुळे कमकुवत
फुलोरा उशिरा
🌱 पालाश (Potassium) अभाव
-
बिया व फळे आकसलेली
-
रोगप्रतिकारक शक्ती कमी
बिया व फळे आकसलेली
रोगप्रतिकारक शक्ती कमी
सूक्ष्म अन्नद्रव्यांची कमतरता – सविस्तर माहिती
🔸 बोरॉन (Boron)
-
नवीन कळी मरते
-
फुले गळतात
-
फळे विकृत
नवीन कळी मरते
फुले गळतात
फळे विकृत
🔸 लोह (Iron)
-
कोवळी पाने पिवळी
-
वाढ थांबते
-
हरितद्रव्य निर्मिती कमी
कोवळी पाने पिवळी
वाढ थांबते
हरितद्रव्य निर्मिती कमी
🔸 मॅंगनीज (Manganese)
-
पानांवर करडे डाग
-
प्रकाशसंश्लेषण कमी
पानांवर करडे डाग
प्रकाशसंश्लेषण कमी
🔸 जस्त (Zinc)
-
खोड व पाने वाळतात
-
काडीखोड रोग
खोड व पाने वाळतात
काडीखोड रोग
🔸 मॅग्नेशियम (Magnesium)
-
पाने पातळ व ठिसूळ
-
शिरांमधील पिवळेपणा
पाने पातळ व ठिसूळ
शिरांमधील पिवळेपणा
🔸 कॅल्शियम (Calcium)
-
कळ्या, फुले, फुलोरा गळतो
-
टोकाकडील सड
कळ्या, फुले, फुलोरा गळतो
टोकाकडील सड
🔸 गंधक (Sulphur)
-
पाने बारीक
-
वाढ खुंटलेली
पाने बारीक
वाढ खुंटलेली
🔸 तांबे (Copper)
-
हरितद्रव्य कमी
-
पाने निस्तेज
हरितद्रव्य कमी
पाने निस्तेज
🔸 मॉलिब्डेनम (Molybdenum)
-
पाने चाबकावाणी
-
नत्र शोषणात अडथळा
पाने चाबकावाणी
नत्र शोषणात अडथळा
अन्नद्रव्यांच्या अभावाचे दुष्परिणाम
-
उत्पादनात 20–40% घट
-
रोग-किडींचा जास्त प्रादुर्भाव
-
फळांची गुणवत्ता कमी
-
शेतकऱ्याचे आर्थिक नुकसान
उत्पादनात 20–40% घट
रोग-किडींचा जास्त प्रादुर्भाव
फळांची गुणवत्ता कमी
शेतकऱ्याचे आर्थिक नुकसान
अन्नद्रव्य अभावावरील प्रभावी उपाय
✅ 1️⃣ माती परीक्षण (Soil Testing)
-
प्रत्येक 2–3 वर्षांनी
-
pH, सेंद्रिय कर्ब, सूक्ष्म अन्नद्रव्ये तपासा
प्रत्येक 2–3 वर्षांनी
pH, सेंद्रिय कर्ब, सूक्ष्म अन्नद्रव्ये तपासा
✅ 2️⃣ संतुलित खत व्यवस्थापन
-
NPK सोबत सूक्ष्म अन्नद्रव्यांचा समावेश
-
गरजेनुसार खतांचा वापर
NPK सोबत सूक्ष्म अन्नद्रव्यांचा समावेश
गरजेनुसार खतांचा वापर
✅ 3️⃣ सेंद्रिय शेती घटक
-
शेणखत
-
कंपोस्ट
-
हिरवळीचे खत
-
शेणखत
कंपोस्ट
हिरवळीचे खत
✅ 4️⃣ फवारणीद्वारे सूक्ष्म अन्नद्रव्ये
-
0.5% – 1% सूक्ष्म अन्नद्रव्य मिश्रण
-
सकाळी किंवा संध्याकाळी फवारणी
0.5% – 1% सूक्ष्म अन्नद्रव्य मिश्रण
सकाळी किंवा संध्याकाळी फवारणी
✅ 5️⃣ पिक फेरपालट
-
कडधान्य + धान्य
-
मातीचा समतोल राखला जातो
कडधान्य + धान्य
मातीचा समतोल राखला जातो
✅ 6️⃣ जैवखते
-
Rhizobium
-
Azotobacter
-
PSB
-
Mycorrhiza
Rhizobium
Azotobacter
PSB
Mycorrhiza
शाश्वत शेतीसाठी संदेश
आजची शेती फक्त उत्पादन वाढवण्यापुरती मर्यादित न ठेवता माती जिवंत ठेवणारी शेती करणे ही काळाची गरज आहे. जमिनीत अन्नद्रव्ये जिरवली तरच पिक निरोगी राहील, उत्पादन वाढेल आणि शेतकरी समृद्ध होईल.
✍️ कविता
अभाव अन्नद्रव्यांचा: उपाय त्यावरचा
Lack of nutrients
The solution is that
© दीपक केदू अहिरे,
नासिक
deepakahire1973@gmail.com
www.ahiredeepak.blogspot.com
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा