शेती, काव्य आणि सकारात्मक विचारांनी बहरलेला ‘स्व-काव्यांकुर’ हा मराठी ब्लॉग आहे. शेतीविषयक मार्गदर्शन, प्रेरणादायी लेख व लोकोपयोगी माहितीचा आस्वाद घ्या.
‘Swa-Kavyankur’ is a Marathi blog enriched with agriculture, poetry, and positive thoughts. Explore practical agricultural guidance, inspirational articles, and useful information.”
शेतीशी निगडित जोखीम व्यवस्थापितकरण्यासाठी पीकविमा महत्त्वाचा ! Managing risks associated with agriculture Crop insurance is important to do!
महाराष्ट्रात अतिवृष्टी, अवकाळी पाऊस व दुष्काळ या सारख्या नैसर्गिक आपत्तीमुळे पिकांचे मोठ्या प्रमाणात नुकसान होते. पीक विमा (crop insurance) योजना अशा परिस्थितीत शेतकऱ्यांना फायद्याची ठरली आहे. जोखीम व्यवस्थापित करण्यासाठी पीक विमा (Crop insurance)महत्त्वाचा आहे आणि हवामान बदलामुळे प्रभावित झालेल्या जगात याला अधिक महत्त्व आहे.
पात्रता
पीक विमा योजनेसाठी कर्जदार, बिगर कर्जदार, भाडेपट्टीवर शेती करणारे ई. सर्व शेतकरी पात्र आहेत. शेतकऱ्यांसाठी पीक विमा हप्ता फक्त १ रुपया प्रति अर्ज एवढाच आहे. बँक व सी.एस.सी. केंद्रामध्ये विमा प्रस्ताव सादर करण्याची अंतिम तारीख ही ३१ जुलै २०२४ आहे.
पीक विमा हे एक सुरक्षा जाळे
शेतकऱ्यांना विम्याचे फायदे समजले आहेत विम्याबाबतही गैरसमज आहे. कारण बरेच लोक याला गुंतवणूक मानतात आणि परताव्याची अपेक्षा करतात. त्यांना हे समजत नाही की, पीक विमा (Crop insurance) हे एक सुरक्षा जाळे आहे, जे काही चूक झाल्यावर आर्थिक संरक्षण देत आहे. तथापि, अनेक शेतकऱ्यांना विम्याचे फायदे समजले आहेत आणि त्यांनी बँकांकडून कोणतेही कृषी कर्ज घेतले नसले तरीही ते स्वेच्छेने त्याचा पर्याय निवडत असल्याने हळूहळू बदल होत आहे.
प्रधानमंत्री पीक विमा योजना कर्जदार व बिगर कर्जदार शेतकऱ्यांसाठी ऐच्छिक आहे तथापि कर्जदार शेतकऱ्यांना आपल्या अधिसूचित पिकांचा विमा करावयाचा नसेल तर त्यांनी योजनेत सहभागाच्या अंतिम दिनांकाच्या ७ दिवस आधी सबंधीत बँक शाखेत विहित नमुन्यातील घोषणापत्र भरून देणे आवश्यक आहे, अन्यथा त्यांच्या अधिसूचित पिकांचा विमा संबंधीत बँकेमार्फत करण्यात येईल.
ऐच्छिक बिगर कर्जदार शेतकर्यांनी विहित नमुन्यातील विमा प्रस्तावपत्रक पूर्णतः भरून ७/१२ उतारा, आधारकार्ड, बँक पासबुक, पेरणी घोषणापत्र व विमा हप्त्याची रक्कम आपले बँक खाते असलेल्या शाखेत/ सीएससी केंद्रात / पिकविमा संकेतस्थळावर अंतिम तारीखेच्या मुदतीपूर्वी जमा करावी.
कुळाने अगर भाडेपट्टी कराराने शेती करणाऱ्या शेतकऱ्यांनी विमा करतेवेळी नोंदणीकृत केलेला भाडेपट्टी करार अपलोड करणे बंधनकारक आहे.
शेतकऱ्यांना पीक विम्याच्या कक्षेत आणावे
सन २००६-२००७ मध्ये एकूण पीक क्षेत्राच्या सुमारे १५ टक्के क्षेत्राचा पीकविमा (Crop insurance)उतरवण्यात आला होता, जो गेल्या दशकात हळूहळू वाढून २०१९-२०२० मध्ये ३० टक्के झाला आहे: परंतु शेतकऱ्यांना पीक विम्याच्या कक्षेत आणण्यासाठी अजून बरेच काम करावे लागेल.
पीकविम्याला अधिक मागणी
अत्यंत खराब हवामानामुळे नैसर्गिक आपत्तींसह शेतीची कामे आणि कृषी उत्पन्नाला सतत धोका निर्माण होतो. पीक विमा (Crop insurance)शेतकरी समुदायामध्ये कठीण परिस्थितीत उत्पन्न स्थिरता प्रदान करून आर्थिक लवचिकता सुनिश्चित करतो आणि शेतकऱ्यांना त्यांची शेतीची क्रिया चालू ठेवण्यास मदत करतो. परिणामी, सध्या सर्वत्र पीक विम्याला अधिक मागणी असल्याचे दिसून आले आहे.
नुकसानीपासून संरक्षण करून आर्थिक हिताची हमी
भारत हा प्रामुख्याने कृषीप्रधान देश असून त्याची निम्मी लोकसंख्या कृषी आणि संबंधित कामांमध्ये गुंतलेली आहे. ते भारताच्या जीडीपीमध्ये सुमारे १५ टक्के योगदान देतात, परंतु भारतातील शेती अजूनही सधन आणि मान्सूनवर अवलंबून आहे. अवकाळी पाऊस किंवा गारपिटीसारखे अप्रत्याशित हवामान केवळ शेतीला अनिश्चित आर्थिक क्रियाकलाप बनवत नाही, तर पिके आणि त्यांचे उत्पन्नाचे स्रोत नष्ट करून शेतकऱ्यांवर विषम परिणाम करतात. पीक विमा (Crop insurance) पिकाच्या नुकसानीपासून संरक्षण करून आर्थिक हिताची हमी देतो.
विम्याची स्वीकृती आणि सुलभता वाढवावी
पीक विमा (Crop insurance) त्यांच्या आर्थिक हिताचे रक्षण करेल. या ज्ञानाने शेतकऱ्यांना नवीन कृषी पद्धतींचा अवलंब करण्यास, विविध पिकांवर प्रयोग करण्यास आणि आधुनिक तंत्रांमध्ये गुंतवणूक करण्यास सक्षम करत आहे. शेतकरी समुदायामध्ये पीक विम्याची स्वीकृती आणि सुलभता वाढवण्यासाठी सरकारी आणि खासगी विमा कंपन्या खूप प्रयत्न करत आहेत. तथापि, अजूनही जागरूकतेचा अभाव हा सर्वांत मोठा अडथळा आहे.
विमा संरक्षित बाबी
योजनेच्या मार्गदर्शक सुचनेनुसार अर्जदार शेतकऱ्याने स्थानिक नैसर्गिक आपत्ती (गारपीट, भूस्खलन, विमा संरक्षित क्षेत्र जलमय झाल्यास, ढगफुटी, विज कोसळल्यामुळे लागणारी नैसर्गिक आग) व काढणीपश्चात नुकसान भरपाई (गारपीट, चक्रीवादळ, चक्रीवादळामुळे आलेला पाऊस व बिगर मोसमी पाऊस) या बाबी अंतर्गत सुकवणीसाठी शेतात पसरवून ठेवलेल्या अधिसुचित पिकाचे काढणीनंतर १४ दिवसापर्यंत झालेल्या नुकसानीची पुर्व सुचना नुकसानीच्या ७२ तासाच्या आत क्रॉप इन्शुरन्स एप / कृषि रक्षक संकेतस्थळ/ सहायता क्रमांक / संबंधित बँका कृषि विभाग यांना दयावी. सदरची जोखीम केवळ अधिसुचित क्षेत्रातील अधिसुचित पिकांनाच लागू होईल.
योजनेअंतर्गत अधिसुचित क्षेत्रात पिक कापणी प्रयोगांद्वारे निश्चित होणारे पिकांचे सरासरी उत्पन्नाशी तुलना करुन येणाऱ्या घटीनुसार व योजनेच्या मार्गदर्शक सुचनेच्या अधिन राहून अधिसुचित क्षेत्रात नुकसान भरपाई निश्चित केली जाते.
व्यापक शेतीचा दृष्टिकोन अवलंबला पाहिजे
शेतकऱ्यांना पीक विम्याचे फायदे समजावून सांगण्यात माध्यमे महत्त्वाची भूमिका बजावू शकतात. पीक विम्यासाठी एक नावीन्यपूर्ण मार्ग म्हणजे उत्पादनावर आधारित न राहता शेतीवर आधारित दृष्टिकोन अवलंबला पाहिजे. ज्यामुळे आम्हाला शेती स्तरावर मूल्यमापन आणि जोखीम निश्चित करण्यास मदत होते. हा नवीन दृष्टिकोन सानुकूल करण्यायोग्य पीक विमा योजना (Crop insurance)हवी.
विमा जोखीम निश्चिती
अत्याधुनिक अल्गोरिदम, जिओ-टॅगिंग, सॅटेलाइट इमेजरी, डेटा सायन्स यांसारख्या तंत्रज्ञानाचा वापर करून पीक विमा(Crop insurance)जोखीम निश्चित करावी.
शेतकरी त्याच्या आवडीनुसार एक प्रमुख आणि एक किरकोळ धोका निवडू शकतो. चक्रीवादळ, पुरस्थिती, पूर, गारपीट, तर किरकोळ संकटांमध्ये भूकंप, भूस्खलन, विजेमुळे आग, प्राण्यांचा हल्ला आणि विमानामुळे होणारे नुकसान यांचा समावेश होतो. शेतकऱ्यांकडे त्यांचे आर्थिक हित जपण्यासाठी अतिरिक्त प्रीमियम भरून विम्याची रक्कम वाढवण्याचा पर्यायही काही विमा कंपन्या देतात.
योजनेच्या अधिक माहितीसाठी योजनेचे परिपत्रक व महाराष्ट्र शासनाची अधिसूचना www.maharashtra.gov.in या संकेत स्थळावर उपलब्ध आहे. अथवा जिल्हा किंवा तालुका विमा कंपनी प्रतिनिधींशी संपर्क साधावा.
नागपंचमी हा सण प्रामुख्याने श्रावण महिन्यात, श्रावण शुद्ध पंचमीला साजरा केला जातो. ग्रामीण भागात, विशेषतः शेतकऱ्यांमध्ये या सणाला विशेष महत्त्व आहे. कारण हा सण निसर्ग, जमिनीतल्या जीवसृष्टी आणि शेतीशी जोडलेला आहे.
शेतकऱ्याच्या दृष्टीने नागपंचमीचे महत्त्व:
शेतकऱ्याच्या दृष्टीने नागपंचमी म्हणजे निसर्गाशी सुसंवाद, सजीवांच्या सहअस्तित्वाची कबुली, आणि शेतीचे संरक्षण करणाऱ्या प्राण्यांना मान्यता देणारा एक पवित्र सण आहे. ही फक्त श्रद्धा नाही, तर एक नैसर्गिक साखळी टिकवण्याची सामाजिक जबाबदारी देखील आहे.
सर्प हे शेतीचे रक्षक
नाग किंवा सर्प हे उंदीर, बेडूक यासारख्या कीटकांचे भक्षण करून पिकांचे रक्षण करतात. त्यामुळे सर्प म्हणजे शेतकऱ्याचा नैसर्गिक मित्र आहे.
जमिनीची समतोलता राखणारे जीव
नाग हे जमिनीत राहणारे प्राणी आहेत. त्यांच्या अस्तित्वामुळे जमिनीत नैसर्गिक परिसंस्था (ecosystem) संतुलित राहते, जे शेतीसाठी फायदेशीर ठरते.
श्रद्धा आणि समृद्धीची भावना
शेतकरी नागपंचमीला नागदेवतेची पूजा करून पावसासाठी प्रार्थना करतात. पुरेशा पावसाशिवाय शेती शक्य नाही, त्यामुळे या दिवशी नागांची पूजा करून निसर्गाशी एक सुसंवाद प्रस्थापित केला जातो.
विषारी प्राण्यांबद्दल आदर आणि संरक्षणाची शिकवण
या दिवशी नागांना दूध अर्पण केले जाते, त्यांच्यावर दगड मारणे, खड्डे खोदणे वगैरे टाळले जाते. यामुळे माणूस आणि निसर्ग यांच्यातील समजूतदार सहजीवन वाढीस लागते.
परंपरा आणि सांस्कृतिक एकोप्याचे प्रतिक
नागपंचमी हा एक असा सण आहे जो शहरी आणि ग्रामीण भागातील लोकांना एकत्र आणतो. विशेषतः शेतकरीवर्ग या सणामध्ये मोठ्या श्रद्धेने सहभागी होतो.
बारा बलुतेदारांचं आमलेवाडी गाव – महाराष्ट्राची संस्कृती जपणारं Rural Heritage Village | Amlewadi Village of Bara Balutedar Culture
🌟 प्रस्तावना: संस्कृतीचा सजीव वारसा—आमलेवाडी
महाराष्ट्राची लोकसंस्कृती, परंपरा आणि जीवनशैली आजही ज्या काही गावांमध्ये शाबूत आहे, त्यापैकी एक आगळं-वेगळं नाव म्हणजे आमलेवाडी गाव. बारा बलुतेदारांच्या परंपरेवर आधारित हे "सांस्कृतिक Heritage Village" म्हणजे जणू ग्रामीण महाराष्ट्राचं जिवंत विश्वच!
इथे पाऊल ठेवल्यावर लगेचच पारंपरिक पाटीलवाडा, सावकाराची हवेली, चुलीवरील मिसळ, बैलगाडा, उंटावरून घेणारी सफर, कठपुतलीचे खेळ आणि लोककलेची अविस्मरणीय ओळख—हे सर्व पाहून मन हरखून जाते.
आमलेवाडीत आले की असं वाटतं…
“बालपण झुल्यावर झुलत परत आलंय, आठवणींची होडी गावाच्या नदीत निसटून गेलीय…!”
🪔 बारा बलुतेदारांची परंपरा—आमलेवाडीत का विशेष?
महाराष्ट्रातील गावरचनेचा कणा असलेल्या ‘बारा बलुतेदारां’नी गावची सामाजिक, आर्थिक आणि सांस्कृतिक व्यवस्था सांभाळली. या बारा व्यवसायांवर आधारित संपूर्ण गाव टिकून राहत असे.
त्यातले प्रमुख बलुतेदार:
सोनार
लोहार
सुतार
गुरव
तेली
कोली
मराठा
मांजर
परीट
चांभार
धनगर
भिल्ल इत्यादी
आमलेवाडी हे गाव या पारंपरिक व्यवसाय आणि कलांचे प्रदर्शन म्हणून उभं राहिलं आहे, ज्यामुळे नव्या पिढीला आपल्या संस्कृतीची ओळख मिळते.
🎬 फिल्म शूटिंग, वेडिंग शूट आणि पर्यटनासाठी उत्तम ठिकाण
आज अनेक मराठी, हिंदी व वेबसीरीज निर्माते शूटिंगसाठी आमलेवाडी निवडतात.
कारण—
✔ पारंपरिक घरं
✔ चिखल-रस्ते
✔ शेतमळे
✔ जुनी हवेली
✔ बैलगाडे व बैलजोडी
✔ कलात्मक सेटअप
ही ठिकाणं Wedding Shoots, Pre-Wedding आणि Album शूट्ससाठी परफेक्ट Background देतात.
🍲 आमलेवाडीची खासीयत — चुलीवरची “साधना मिसळ”
गावात पाऊल टाकल्यावर दूरवरून सुगंध येतो तो एका गोष्टीचा — चुलीवरची अस्सल, तिखट-झणझणीत “साधना मिसळ”
ही मिसळ आमले कुटुंबाची खासीयत असून,
– जळणावर शिजवलेला रस्सा
– कुरकुरीत फरसाण
– पोळी वरची गावरान चव
पर्यटकांच्या जिभेवर कायम राहताना दिसते.
🐪 उंट सफर – गावाच्या आठवणींना नवा रंग
उंटावर बसून गावातील कच्च्या रस्त्यांवर फिरणं म्हणजे एक अद्भुत अनुभव.
लहान मुलांपासून तर मोठ्यांपर्यंत सर्वांनाच ही सफर अतिशय आवडते.
🎭 कठपुतलीचा मंत्रमुग्ध खेळ — बालपणाची आठवण जागवणारा
आमलेवाडीतील आकर्षणांपैकी एक म्हणजे कठपुतली शो.
रंगीबेरंगी वेशभूषा, वाद्यांचे नाद आणि नृत्यात गुंतलेली ही कठपुतली लहानपणातील आनंदाची आठवण उजाळते.
🏡 पारंपरिक वास्तू — पाटीलवाडा, हवेली आणि पोस्ट ऑफिस
गावात फिरताना दिसणारी काही खास ठिकाणं—
पाटीलवाडा : गावची प्रमुख वास्तू
सावकाराची हवेली : जुनी, भव्य आणि कलात्मक
ग्रामपंचायत : ग्रामविकासाची ओळख
पोस्ट ऑफिस : गावाचं संवादचक्र
ही सर्व ठिकाणं फोटोशूटसाठी अत्यंत सुंदर बॅकग्राऊंड देतात.
🛏️ आरामदायी निवास आणि स्वादिष्ट ग्रामीण भोजन
आमलेवाडी येथे
✔ स्वच्छ, आरामदायी रुम्स
✔ अस्सल गावरान जेवण
✔ बकऱ्याचे मटण, देशी कोंबडी, भाज्या, भाकरी
✔ निसर्गरम्य परिसर
मिळतो—जो तुमची सहल संस्मरणीय बनवतो.
🎡 सेल्फी पॉईंट्स—जिथे फोटो काढल्याशिवाय परतता येणार नाही!
बैलगाडा
शेतीचे रान
चुलीवरीची किचन
जुनी वाडे
रंगीत भिंती
कलाकारांचे सेटअप
ही ठिकाणं पाहिल्यावर कोणाच्याही मोबाईलचा कॅमेरा बंद राहत नाही!
🌿 गावाकडे चला – जीवनाचा खरा अर्थ समजून घ्या
आमलेवाडी फक्त पर्यटनस्थळ नाही;
ते आपल्याला परत बालपणात घेऊन जातं…
संस्कार, परंपरा आणि निसर्ग यांचं संगम दाखवतं.
आजच्या डिजिटल युगात ही सफर मनाला शांतता देणारी ठरते.
✍️ 💠 कविता — ब्लॉगचा हृदयस्पर्शी शेवट 💠
बारा बलुतेदाराचं आमलेवाडी गाव
Amlewadi village of Bara Balutedar
आमलेवाडी
बारा बलुतेदाराचं गाव,
डोळ्यासमोर तरळते
"साधना" मिसळचे नाव...
छोटेखानी चुलीवरची
मिसळ साधना,
आमले परिवाराची
ही मूळ संकल्पना...
आमलेवाडीत ताज्या करा
गावच्या आठवणी,
महाराष्ट्राची लोकसंस्कृती
बघण्यासाठी या...ह्या ठिकाणी...
येथे आहे गावातील
ग्रामपंचायत, पाटीलवाडा,
सावकाराची हवेली,
पोस्ट ऑफिस अन बैलांचा गाडा...
बारा बलुतेदारांच्या कला
पाहण्यासाठी काढा सहल,
चित्रपट, शूटिंग्जसाठी
हे आहे परफेक्ट स्थळ...
आरामदायी निवासाबरोबर
मिळते स्वादिष्ट भोजन,
सेल्फी पॉईंटची मजा लुटून,
भरेल तुमचं मन...
आमलेवाडी गाव जागवील
बालपणीच्या आठवणी,
झोका बालपणीचा घेऊनी
उत्साही व्हाल मनोमनी...
नव आयुष्यासाठी हे
आहे वेडिंग डेस्टिनेशन,
करा कॅमेऱ्यात कैद,
आपल्या आठवणींचे धन...
गावातील रस्त्यावर
उंटावर डोलत करा सफर,
कठपुतलीच्या मंत्रमुग्ध खेळाची
करा तुम्ही कदर...
आमलेवाडी – बारा बलुतेदारांची संस्कृती जपणारं एक आगळं-वेगळं गाव.
येथील पाटीलवाडा, सावकाराची जुनी हवेली, बैलगाडे, उंट सफरी, कठपुतलीचे खेळ, झुला, ग्रामीण भोजन आणि लोककला यामुळे हे ठिकाण पर्यटकांचे आकर्षण केंद्र बनले आहे. फोटोशूट, फिल्म शूटिंग, पारंपरिक लग्नसोहळे आणि सांस्कृतिक सहलींसाठी हे गाव परफेक्ट ठरते.
माझ्या कवितेतून उभं राहणारं हे गाव—महाराष्ट्राच्या मातीचा आणि परंपरेचा जिवंत अनुभव देतं.
.jpg "चुलीवरची भाकरी (Bread on the stove)")
