वंदना प्रभाकर पाटील : बचत गटातून जागतिक दर्जाच्या उद्योगापर्यंतचा प्रवासVandana Prabhakar Patil: Journey from self-help group to world-class industry
वंदना प्रभाकर पाटील : बचत गटातून जागतिक दर्जाच्या उद्योगापर्यंतचा प्रवास
आजच्या काळात महिलांचा सहभाग ग्रामीण विकासात किती महत्त्वाचा ठरतो आहे, याचे जिवंत उदाहरण म्हणजे उत्तर महाराष्ट्रातील जळगाव जिल्ह्यातील जामनेर तालुक्यातील पळासखेडा गावातील वंदना प्रभाकर पाटील. मर्यादित साधनं, छोटं गाव आणि पाच एकर शेती यावर त्यांनी आपल्या कौशल्य, चिकाटी आणि नाविन्याच्या जोरावर स्थानिक ते जागतिक स्तरावर गाजणारी उद्योजिका म्हणून ओळख निर्माण केली आहे.
बालपण व शिक्षण
वंदना पाटील यांचा जन्म एका साध्या शेतकरी कुटुंबात झाला. त्यांचे शिक्षण बारावीपर्यंत झाले. पारंपरिक शेतकरी जीवन आणि घरगुती जबाबदाऱ्या सांभाळत त्यांनी समाजकारणातही सक्रिय सहभाग घेतला. महिलांना सक्षम करण्याची तीव्र इच्छा त्यांच्या मनात होती.
स्वयंसहाय्यता गटाची स्थापना
२ फेब्रुवारी २०१४ रोजी त्यांनी गायत्री स्वयंसहाय्यता समूह स्थापन केला. सुरुवातीला १० महिला एकत्र आल्या. आवळा कँडी, आवळा पावडर, आवळा सरबत, उडीद पापड, लिंबू लोणचं, भाजणी चकली अशी घरगुती उत्पादने तयार करून विक्री सुरू केली.
शासनाच्या विविध योजनांचा लाभ घेत त्यांनी गटाला बळ दिलं. त्यांचा मंत्र होता – “अडचणी आल्या तरी मागे हटायचं नाही.”
कोरोना काळातील संघर्षातून संधी
सन २०२० मध्ये जेव्हा कोरोनाची पहिली लाट आली, तेव्हा समूहाला मोठा फटका बसला. पण त्यांनी हार मानली नाही. वंदना पाटील व त्यांच्या सहकाऱ्यांनी ९०,००० मास्क शिवून विकले. या उपक्रमातून ₹९ लाखांचा महसूल मिळाला. गावातील १५ महिलांना रोजगारही उपलब्ध झाला. यातून सिद्ध झालं की संकटाच्या काळातही महिलांचा जिद्दीपणा गावाला सक्षम करू शकतो.
फार्मर प्रोड्युसर कंपनीची स्थापना
एप्रिल २०२१ मध्ये गायत्री शक्ती फार्मर प्रोड्युसर कंपनी स्थापन झाली. या शेतकरी उत्पादक कंपनीची सभासद संख्या ३०० शेतकरी असून कंपनीचा उद्देश शेतमालाच्या योग्य दराची हमी आणि सामूहिक मार्केटिंग हा आहे. ही कंपनी ग्रामीण भागातील शेतकऱ्यांना बाजारपेठेशी जोडण्याचे काम करत आहे.
गायत्री फूड्स : आधुनिक प्रक्रिया उद्योग
१९ नोव्हेंबर २०२२ रोजी जागतिक महिला उद्योजिका दिनानिमित्त त्यांनी गायत्री फूड्स या प्रक्रिया उद्योगाची स्थापना केली.
प्रमुख उत्पादने
टोमॅटो पावडर, अद्रक, लसूण, कांदा पावडर, बीट फ्लेक्स, पुदिना व कढीपत्ता पावडर, शेवगा पानांची पावडर (मोरिंगा), केळफूल पावडर या उत्पादनांमुळे शेतकऱ्यांचा शेतमाल वाया जाणं थांबलं आणि गावातील महिलांना रोजगार मिळाला.
वेस्टपासून बेस्ट – नाविन्यपूर्ण प्रयोग
वंदना पाटील यांनी केवळ भाजीपाला प्रक्रिया केली नाही, तर वाया जाणाऱ्या उत्पादनांपासून नवीन मूल्यवर्धित पदार्थ तयार केले. केळफूल पावडर : मधुमेही रुग्णांसाठी पौष्टिक सूप तयार झाले. शेवग्याची पाने : कुपोषित मुलांसाठी बुस्टर म्हणून वापर.
हा आशिया खंडातील पहिलाच प्रयोग होता ज्याला केंद्रीय उद्योग मंत्रालयाने मान्यता दिली. “मुसा फ्लॉवर सूप” हे उत्पादन आता आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेत निर्यात होण्यासाठी सज्ज आहे.
ग्रामविकासातील योगदान
वंदना पाटील यांनी केवळ स्वतःचा उद्योग उभारला नाही, तर समाजासाठीही अनेक उपक्रम केले त्यात पाणी फाऊंडेशन कामात श्रमदान, गावात वृक्षारोपण व संगोपन, वृद्धाश्रमात दिवाळी फराळ वाटप, दीपस्तंभ मनोबल केंद्राला देणगी त्यामुळे त्यांचे नाव केवळ उद्योजिका म्हणूनच नव्हे तर समाजसेविका म्हणूनही घेतले जाते.
पुरस्कार आणि मान्यता
त्यांच्या कार्याला अनेक मान्यता मिळाल्या आहेत : हिरकणी नवउद्योजिका पुरस्कार ₹५०,०००, महिला किसान दिन सत्कार – ऑक्टोबर २०२१, महिला दिन सत्कार कृषी विज्ञान केंद्र, जळगाव, लेवा गुर्जर मंडळ आणि ग्रामपंचायत पळासखेडा कडून सन्मान, १०१ प्रतिभावान महिला सन्मान – लिट्ल हेल्प ट्रस्ट व रेडिओ मेरी आवाज तर्फे, लखपती दिदी पुरस्कार – देशाचे पंतप्रधान मा. नरेंद्र मोदीजींच्या हस्ते, राष्ट्रीय ग्राम स्वराज अभियान – सोलर ड्रायिंग प्रकल्प २०२३-२४ मध्ये राष्ट्रीय ग्राम स्वराज अभियानांतर्गत पळासखेडा येथे ₹३.९८ लाखांचा सोलर ड्रायिंग प्रकल्प राबविण्यात आला.
प्रकल्पातून महिलांना मोठ्या प्रमाणावर रोजगार मिळाला. स्थानिक शेतकऱ्यांकडून शेतमाल खरेदी करून सौर ऊर्जेच्या साहाय्याने निर्जलीकरण केले जाते. या प्रकल्पामुळे किमान १०० महिलांना थेट व अप्रत्यक्ष रोजगार मिळतो.
नव्या पर्वाची सुरुवात – ₹३ कोटींचा प्रकल्प
अलीकडेच केंद्र सरकारकडून ₹३ कोटींचा प्रकल्प मंजूर झाला आहे. या प्रकल्पामुळे परिसरातील शेतकऱ्यांना आणि महिलांना मोठ्या प्रमाणावर फायदा होणार आहे. गावातील महिलांना गावातच रोजगार उपलब्ध होईल.
प्रेरणादायी ठसा
वंदना पाटील यांची कहाणी केवळ एका महिलेची नव्हे, तर संपूर्ण ग्रामीण भागातील महिलांची प्रेरणा आहे. पाच एकर जमिनीतून सुरुवात करून त्यांनी स्थानिक ते जागतिक स्तरावर आपली छाप सोडली.
त्यांनी सिद्ध केलं की “संकल्प पक्का असेल, तर मर्यादित साधनं असूनही यशाची शिखरे गाठता येतात.”
यशाचे सूत्र (Highlights)
✅ शेती + प्रक्रिया उद्योग = मूल्यवर्धन
✅ वेस्टपासून बेस्ट उत्पादनांवर भर
✅ बचत गटातून FPC व उद्योगाची उभारणी
✅ स्थानिक ते जागतिक बाजारपेठेपर्यंत विस्तार
✅ महिला सक्षमीकरणाचे उत्तम उदाहरण
निष्कर्ष
उत्तर महाराष्ट्रातील पळासखेडा गावातील वंदना प्रभाकर पाटील यांनी बचत गट, फार्मर प्रोड्युसर कंपनी आणि गायत्री फूड्स या माध्यमातून गाव, तालुका व जिल्ह्याच्या विकासात मोलाचं योगदान दिलं. त्यांच्या प्रयत्नांमुळे आज गावातील अनेक महिलांना रोजगार मिळतोय, शेतकऱ्यांचा माल वाया जात नाही आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था मजबूत होते आहे.
त्यांची वाटचाल प्रत्येक उद्योजक, विशेषतः ग्रामीण महिलांसाठी, आशेचा किरण आणि प्रेरणादायी आदर्श आहे.
© दीपक केदू अहिरे
नाशिक
www.ahiredeepak.blogspot.com
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा