बोर लागवड ते प्रक्रिया उद्योग
शेतात बोर – शेतकरी बिनघोर!Ber Cultivation to Processing Industry | Bor Lagavad ani Prakriya Udyog
प्रस्तावना
बोरातील पोषणमूल्ये – अन्नघटकांचा खजिना
बोर हे केवळ चविष्टच नाही तर पोषणमूल्यांनी समृद्ध फळ आहे. शरीरासाठी आवश्यक असणारी:
-
क जीवनसत्त्व (Vitamin C)
-
खनिजद्रव्ये
-
तंतुमय घटक
यांचे प्रमाण बोरात भरपूर असते. बोरातील पोषक घटकांचे प्रमाण सफरचंदासारखेच असून क जीवनसत्त्वाचे प्रमाण सफरचंदापेक्षा अधिक आहे. भारतात बोराची लागवड प्राचीन काळापासून होत असून स्थानिक व सुधारित अशा अनेक जाती विकसित झाल्या आहेत. आज “अॅपल बोर” सारख्या सुधारित जाती मोठ्या प्रमाणावर लागवडीखाली येत आहेत.
कोरडवाहू भागातील लोकप्रिय फळपीक
बोराची अभिवृद्धी प्रामुख्याने डोळे भरून केली जाते. महाराष्ट्रात:
-
उमराण
-
कडाका
-
मेहरूण
या जातींची लागवड मोठ्या प्रमाणावर आढळते. कोरडवाहू फळशेतीत बोर हे अत्यंत लोकप्रिय पीक आहे. हे झाड कणखर, चिवट आणि दुष्काळ सहनशील असून कमी देखभालीतही चांगले उत्पादन देते.
शास्त्रशुद्ध लागवड – यशाची गुरुकिल्ली
बोराची लागवड शास्त्रशुद्ध पद्धतीने केल्यास पडीत जमिनीतही भरघोस उत्पादन मिळू शकते.
जमीन व हवामान
-
किमान १ मीटर खोल मुरमाचा थर असलेली जमीन
-
जमीन pH: ६ ते ८
-
मध्यम प्रतीची, पोयट्याची व निचरा होणारी जमीन
-
उष्ण व कोरडे हवामान बोरासाठी आदर्श
साधारणतः पावसाळ्यात लागवड केली जाते. लागवडीपूर्वी अंतर निश्चित करून खड्डे खोदावेत आणि रोपांची लागवड करावी.
महाराष्ट्रातील मोठ्या प्रमाणावर लागवड
बोराचे उगमस्थान दक्षिण आशिया मानले जाते. अन्नधान्य पिके जिथे चांगली येत नाहीत अशा कोरडवाहू व डोंगर उताराच्या जमिनीत बोराची लागवड फायदेशीर ठरते.
महाराष्ट्रात प्रामुख्याने:
-
सोलापूर
-
अहमदनगर
-
उस्मानाबाद
-
लातूर
-
पुणे
-
जळगाव
-
नाशिक
-
धुळे
या जिल्ह्यांत मोठ्या प्रमाणावर बोर लागवड केली जाते. राज्य शासनाच्या फलोद्यान कार्यक्रमामुळे बोराचे क्षेत्र झपाट्याने वाढले आहे.
सर्व प्रकारच्या जमिनीत येणारे पीक
बोराची झाडे उष्ण हवामान चांगल्या प्रकारे सहन करतात. कोरड्या हवामानात:
-
झाडांची वाढ चांगली होते
-
फळधारणा वाढते
अतिआर्द्र भागात रोग-किडीचा प्रादुर्भाव वाढतो. उन्हाळ्यात पानगळ होऊन झाड सुप्तावस्थेत जाते, ज्यामुळे तीव्र उन्हापासून झाडाचे संरक्षण होते. अत्यंत हलक्या मुरमाड जमिनीपासून भारी जमिनीतही बोराचे पीक चांगले येते.
सुधारित जातींची निवड
बोराची अभिवृद्धी बियांपासून किंवा डोळे भरून करता येते. मात्र:
-
बियांपासून लागवड केल्यास फळे उशिरा लागतात
-
गुणधर्म स्थिर राहत नाहीत
म्हणून डोळे भरून अभिवृद्धी करणे अधिक फायदेशीर आहे.
महाराष्ट्रात लोकप्रिय जाती:
-
उमराण
-
कडाका
-
सन्नुर-२
-
सन्नुर-६
-
चुहारा
-
मुक्ता
-
गोला
-
इलायची
-
मेहरूण
झाडांना वळण देणे व छाटणी
बोराच्या झाडांना सुरुवातीपासून योग्य वळण देणे आवश्यक आहे.
-
डोळा फुटल्यानंतर अनावश्यक फुटी काढून टाकाव्यात
-
मुख्य खोडावर ३–४ मजबूत फांद्या ठेवाव्यात
-
पहिल्या ३ वर्षांत सांगाडा तयार करावा
बोराचा बहर नवीन फुटींवर येतो, त्यामुळे अधिक उत्पादनासाठी छाटणी अत्यंत महत्त्वाची आहे.
खत व पाणी व्यवस्थापन
पूर्ण वाढ झालेल्या झाडासाठी:
-
४–५ घमेले शेणखत
-
५०० ग्रॅम नत्र
-
२५० ग्रॅम स्फुरद
-
२५० ग्रॅम पालाश
पावसाळ्यात पाणी देण्याची गरज नसते. फळधारणेच्या काळात मात्र नियमित पाणी देणे आवश्यक आहे. काळ्या जमिनीत ८–१० दिवसांनी पाणी द्यावे.
फळांची काढणी व उत्पादन
छाटणीनंतर:
-
जुलै–ऑगस्ट: फुलोरा
-
नोव्हेंबरपासून: फळकाढणी
-
हंगाम: जानेवारीपर्यंत
बोर प्रक्रिया उद्योग – मूल्यवर्धनाची संधी
बोरापासून विविध प्रक्रिया उत्पादने तयार करता येतात:
-
सुकामेवा / खजूर
-
बोराचा रस
-
सरबत
-
स्क्वॅश
-
सिरप
-
वाईन (मद्य)
-
दुटीफ्रुटी
-
सुकविलेली बोरे
-
बोर पावडर
यामुळे कच्च्या मालापेक्षा अनेक पटीने जास्त नफा मिळतो.
बोराच्या रसापासून पेये – प्रक्रिया पद्धत
मोठ्या, पिवळसर बोरांची निवड करावी.
-
पाण्यात टाकून खराब फळे वेगळी करावीत
-
बिया काढून लगदा तयार करावा
-
थंड तापमानात ठेवून मळी वेगळी करावी
-
मलमल कापड व फिल्टर पेपरने गाळणी करावी
निष्कर्ष
बोर लागवड ते प्रक्रिया उद्योग हा शेतकऱ्यांसाठी:
-
कमी खर्चाचा
-
दुष्काळी भागासाठी योग्य
-
प्रक्रिया उद्योगाशी जोडलेला
-
शाश्वत व नफ्याचा व्यवसाय
आहे. बोर शेतीमुळे शेतकरी खऱ्या अर्थाने “शेतात बोर – शेतकरी बिनघोर” होऊ शकतो.
© दीपक केदू अहिरे
नाशिक
deepakahire1973@gmail.com
******************************************Telegram :******************************************Facebook :************************************************************************************YouTube :
******************************************Quora :******************************************Koo :******************************************************************************************************************************Twitter :@DeepakA86854129******************************************Website :
******************************************
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा