शेती, काव्य आणि सकारात्मक विचारांनी बहरलेला ‘स्व-काव्यांकुर’ हा मराठी ब्लॉग आहे. शेतीविषयक मार्गदर्शन, प्रेरणादायी लेख व लोकोपयोगी माहितीचा आस्वाद घ्या.
‘Swa-Kavyankur’ is a Marathi blog enriched with agriculture, poetry, and positive thoughts. Explore practical agricultural guidance, inspirational articles, and useful information.”
शाश्वत पीक उत्पादनासाठी सेंद्रिय शेतीची गरज — अहिरे यांचे मार्गदर्शन Organic Farming for Sustainable Crop Production: Ahire
नाशिक : शाश्वत शेती उत्पादन आणि निरोगी मनुष्य जीवनासाठी सेंद्रिय शेतीची गरज असून, त्यासाठी टॉप लाईफ अॅग्रोची सेंद्रिय शेतीवरील शृंखला शेतकऱ्यांसाठी उपयोगी ठरत आहे असे प्रतिपादन येथील कृषीपत्रकार दीपक अहिरे यांनी केले.
जळगाव येथे झालेल्या टॉप लाईफ कंपनीच्या शेतकरी मेळाव्यात ते बोलत होते. या मेळाव्यासाठी टीएल अँग्रोचे सीईओ नितीन टिलेकर, सांगली येथील कृषी विजय काढापुरे टी. एल. कंपनीचे सभासद विलास ढोमसे आदी व्यासपीठावर उपस्थित होते.
यावेळी रासायनिक शेतीच्या रासायनिक शेतीच्या दुष्परिणामाविषयी सांगताना अहिरे यांनी सांगितले की, रासायनिक खते, पाणी, मशागती, संकरीत बियाणे व रासायनिक कीटकनाशकांवर आज मोठ्या प्रमाणावर खर्च होत आहे. यामुळे उत्पादन आणि खर्चाचा विचार केला, तर विक्रमी उत्पादन घेऊनही निव्वळ नफा खूपच कमी प्रमाणात राहतो त्यामुळे शेतीव्यवसाय धोक्यात आला आहे. त्यासाठी सेंद्रिय खते व औषधांकडे वळण्याची गरज असल्याचे त्यांनी सांगितले.
परदेशात सेंद्रिय शेतीमध्ये पिकवलेल्या मालासाठी स्वतंत्र बाजारपेठा तयार झालेल्या आहेत. आपल्या देशातही अशा स्वतंत्र बाजारपेठा निर्माण झाल्यास सेंद्रिय शेतीला वेग येईल, अशी आशा त्यांनी यावेळी व्यक्त केली. यावेळी टॉप लाईफ कंपनीच्या सेंद्रिय शेतीसाठी आवश्यक निविष्ठांचे अनावरण येथील प्रगतशील शेतक-यांकडून करण्यात आले. सुभाष नांदे यांनी प्रास्ताविक केले. रविकिरण चौधरी यांनी आभार मानले. कार्यक्रमास जळगाव जिल्हा तसेच इतर जिल्ह्यातून बहुसंख्य शेतकरी उपस्थित होते.
Road Transport Subsidy Scheme for Inter-State Agricultural Trade
महाराष्ट्र राज्य कृषि पणन मंडळामार्फत महाराष्ट्रातून शेतमालाच्या आंतरराज्यीय व्यापारास चालना देण्यासाठी रस्ते वाहतूक अनुदान योजना राबविण्यात येणार आहे.
राज्यातील नोंदणीकृत शेतकरी उत्पादक कंपन्या व शेतमाल उत्पादकांच्या सहकारी संस्था यांना वाहतूक खर्चावर ५०% अनुदान मिळणार आहे. ही योजना ३१ मार्च २०२६ पर्यंत लागू राहणार आहे.
फळे-भाजीपाला नाशवंत असल्याने अनेक वेळा अयोग्य हाताळणीमुळे तसेच वाहतूकीदरम्यान होणा-या विलंबामुळे सुमारे २०ते ३० टक्के शेतमालाचे नुकसान होते. महाराष्ट्रातील फळे व भाजीपाल्याचे उत्पादन पाहता, निर्यातीबरोबरच देशांतर्गत व्यापारही महत्त्वाचा असल्याने राज्यात उत्पादित शेतमालास परराज्यात बाजारपेठ मिळवून थेट व्यापारास चालना देणे आवश्यक आहे.
सदर योजना आंबा, केळी, डाळींब, द्राक्षे, संत्रा, मोसंबी, कांदा, टोमॅटो, आले व भाजीपाला या नाशवंत पिकांसाठीच लागू राहील. तसेच यामध्ये नमूद नसलेला नाशवंत शेतमाल परराज्यात विक्री करावयाचा झाल्यास लाभार्थी संस्था किंवा कंपनीने तसा स्पष्ट उल्लेख करून पणन मंडळाची पुर्वमान्यता घेणे आवश्यक राहील.
सदर योजनेमध्ये रस्तेमार्गे प्रत्यक्ष वाहतूक होणा-या शेतमालावर अनुदान देय राहील. यामध्ये इतर कोणत्याही अनुषंगिक खर्चाचा अंतर्भाव असणार नाही तसेच शेतमाल प्रत्यक्ष विक्री झालेनंतरच अनुदान देय राहील.
अंतरानुसार देय अनुदान असून यात ३५० ते ७५० किमी: ५०% किंवा ₹२०,०००,
७५१ ते १००० किमी: ५०% किंवा ₹३०,०००
१००१ ते १५०० किमी: ५०% किंवा ₹४०,०००
१५०१ ते २००० किमी : ५०% किंवा ₹४०,०००
२००१ किमी आणि त्याहून अधिकः ५०% किंवा ₹६०,०००
सिक्कीम, आसाम, अरुणाचल, नागालँड, मणिपूर, मिझोराम, मेघालय, त्रिपुरा: ५०% किंवा ₹७५,०००एवढे अनुदान देय राहील.
३५० कि.मी. पेक्षा कमी अंतरावर अनुदान नाही. एका संस्थेला वर्षाला ₹३ लाखांपर्यंत अनुदान मर्यादा असेल. वाहतूक भाडे केवळ बँक व्यवहारातून अदा करणे बंधनकारक असेल. किमान ३ सभासदांचा माल एका ट्रिपमध्ये पाठवणे आवश्यक असून शेतमाल विक्री न झाल्यास अनुदान नाही.
संबंधीत शेतकरी उत्पादक कंपनी / सहकारी संस्था यांनी या योजनेअंतर्गत परराज्यात पाठविण्यात आलेल्या वाहतूक खर्चाचे अनुदान मागणी प्रस्ताव शेतमाल विक्रीनंतर ३० दिवसांत आवश्यक त्या कागदपत्रांसह विभागीय कार्यालयाकडे सादर करावेत.
या योजनेच्या पूर्वमान्यता अर्जासाठी आवश्यक कागदपत्रे अर्ज, नोंदणी प्रमाणपत्र, सभासद यादी, ७/१२ उतारे, बँक पासबुक प्रत, लेखापरिक्षण अहवाल द्यावा लागतो. अनुदान मागणी अर्जासाठी पूर्वमान्यता पत्र, ट्रान्सपोर्ट बिल व पावती, विक्री बिल, बँक व्यवहाराचा तपशील द्यावा लागतो.
या योजनेच्या अधिक माहितीसाठी नाशिक, जळगाव, धुळे, नंदूरबार, अहमदनगर जिल्ह्यासाठी उपसरव्यवस्थापक, महाराष्ट्र राज्य कृषि पणन मंडळ, पंचवटी, मार्केटयार्ड, दिंडोरी नाका, नाशिक येथे संपर्क साधावा
नागपूर, वर्धा, गडचिरोली, भंडारा, गोदिया, चंद्रपूर जिल्ह्यासाठी उपसरव्यवस्थापक, महाराष्ट्र राज्य कृषि पणन मंडळ, नविन कॉटन मार्केटयार्ड, एस.टी. स्टॅण्डसमोर, गणेशपेठ, नागपूर येथे संपर्क साधावा
लातूर, बीड, उस्मानाबाद, नांदेड जिल्ह्यासाठी उपसरव्यवस्थापक, महाराष्ट्र राज्य कृषि पणन मंडळ, आंबा व डाळिंब सुविधा केंद्र, प्लॉट न डी-१/१ एम.आय.डी.सी. वखार मंडळाचे गोदाम समोर, बार्शीरोड, लातूर येथे संपर्क साधावा.
अमरावती, अकोला, यवतमाळ, वाशिम, बुलढाणा जिल्ह्यासाठी उपसरव्यवस्थापक, महाराष्ट्र राज्य कृषि पणन मंडळ, जुने कॉटन मार्केट यार्ड, अमरावती येथे संपर्क साधावा
रत्नागिरी, ठाणे, सिंधुदुर्ग, पालघर, रायगड जिल्ह्यासाठी उपसरव्यवस्थापक, महाराष्ट्र राज्य कृषि पणन मंडळ, कृषि उत्पन्न बाजार समिती, रत्नागिरी येथे संपर्क साधावा
औरंगाबाद, हिंगोली, परभणी, जालना या जिल्ह्यासाठी उपसरव्यवस्थापक, महाराष्ट्र राज्य कृषि पणन मंडळ, प्लॉटनं. ५/८, पिसादेवीरोड, नवामोंढा, वखार महामंडळ गोदामाजवळ, जाधववाडी, औरंगाबाद येथे संपर्क साधावा
पुणे, सोलापूर जिल्ह्यासाठी उपसरव्यवस्थापक, महाराष्ट्र राज्य कृषि पणन मंडळ, व्दारा-महाराष्ट्र राज्य बाजार समिती संघ कार्यालय, मार्केटयार्ड, पुणे येथे संपर्क साधावा
सातारा, सांगली, कोल्हापूर जिल्ह्यासाठी उपसरव्यवस्थापक, महाराष्ट्र राज्य कृषि पणन मंडळ, बाजार समिती मल्टीपर्पज हॉल इमारत, कोल्हापूर येथे संपर्क साधावा.
"कृषिगाथा" काव्यरूपात शेतीविषयक मार्गदर्शन Agricultural Guidance in Poetry : "krushigatha"
नाशिकच्या दीपयोग प्रकाशनाने कृषीतज्ज्ञ श्रीधर भोनाजी ढाके यांचा कृषि गाथा हा ओवी-अभंगाच्या लोक छंदातून शास्त्रीय कृषी ज्ञान देणारा काव्यसंग्रह प्रकाशित केला आहे.
श्रीधर ढाके हे राज्य शासनाच्या कृषी विभागातून उपसंचालक पदावरून निवृत्त झाले. निवृत्ती नंतरही शेती आणि शेतकरी बांधवांविषयी असलेली आत्मीयता म्हणून त्यांनी कृषि गाथा हा काव्यमय ओवी प्रबंध लिहिला आहे. आधुनिक ज्ञान- विज्ञानाच्या काळात प्रगत पद्धतीने शेती कशी करावयाची याचा मूलमंत्र या काव्यसंग्रहातून सोप्या भाषेत देण्याचा प्रयत्न ढाके यांनी केला आहे.
शेतकऱ्यांनी बांध घालून पाणी कसे अडवावे, लागवडीपूर्वी कोणत्या प्रकारची मशागत करावी, खारवट जमिनीचा पोत कसा सुधारावा, माती परीक्षण करून खतांचा वापर करतांना कोणती काळजी घ्यावी, पिकांवर फवारणी केव्हा आणि कशी करावी, शुद्ध बियाण्यामुळे पिकांची हमी कशी मिळते यासारखे अनेक विषय कृषिगाथा मधून हाताळण्याचा प्रयत्न श्रीधर ढाके यांनी केला आहे.
बांध बंधिस्तीमुळे उतारावरील जमिनीची धूप थांबते. शेळ्या मेंढ्यांचे खत वाहून जात नाही. जमिनीचा कस टिकून राहतो. शेतकऱ्यांनी आपला आळस सोडावा म्हणून "ज्यांची बांधाविना शेती, वाहून जाती माणिक मोती, फत्तर लागती त्याच्या हाती" असा इशारा कृषिगाथा मधून देण्यात आला आहे.
शेणाच्या गोवऱ्या करू नका, शेणखत करा, गोबर गॅस करा आणि धनवान व्हा.! असा संदेशही एका कवितेतून देण्यात आला आहे. काव्याच्या रूपातून शास्त्रीय माहिती सोप्या शब्दात देण्याचं ढाके यांचे कसब या काव्यसंग्रहातून दिसून येतं.
सर्वसामान्य शेतकऱ्याला कृषीविषयक आधुनिक ज्ञान त्यांच्या भाषेत मिळत नाही. मात्र श्री. ढाके यांनी आपल्या काव्यसंग्रहातून ही अडचण दूर केली आहे. कृषिगाथाची किंमत ४० रुपये असून प्रत्येक शेतकऱ्याने हा काव्यसंग्रह जरूर चाळावा असाच आहे. या पुस्तकाला बळीराजा पुरस्कारही प्राप्त झाला आहे.
Hedging techniques to get the price of agricultural products
शेतकऱ्यांना आपल्या शेतमालाची किंमत अधिक सुरक्षित करण्यासाठी व अधिक नफा मिळविण्यासाठी आता व्यावसायिक दृष्टिकोन अंगीकारण्याची वेळ आल्याचे मत बाळासाहेब ठाकरे कृषी व्यवसाय आणि ग्रामीण परिवर्तन (स्मार्ट) प्रकल्पाचे प्रकल्प संचालक डॉ. हेमंत वसेकर यांनी व्यक्त केले. त्यासाठी कमॉडिटी मार्केटमधील हेजिंगचे तंत्र अत्यंत उपयुक्त असून शेतकऱ्याला अपेक्षित किंमत मिळण्यासाठी हे तंत्र परिवर्तन घडविणारे ठरेल असा विश्वासही त्यांनी व्यक्त केला.
स्मार्ट प्रकल्पाअंतर्गत शेतमाल बाजारातील जोखीम कमी करण्यासाठी स्थापन करण्यात आलेल्या हेजिंग डेस्कमार्फत राज्यव्यापी प्रशिक्षण कार्यक्रम नुकताच साखर संकुलमधील महाराष्ट्र सहकार विकास महामंडळाच्या (एमसीडीसी) सभागृहात पार पडला. त्यावेळी ते बोलत होते.
'हेजिंग डेस्क' म्हणजे काय
भविष्यकाळातील कमी होणाऱ्या किंमतींपासून निर्माण होणारी जोखीम कमी करणे हा 'हेजिंग' चा मुख्य उद्देश आहे. भविष्यकाळातील वाढणाऱ्या किंमतीचा फायदा घेण्यासाठी ऑप्शन ट्रेडिंगचा वापर केला जाऊ शकतो. जागतिक बँकेच्या सल्ल्यानुसार आणि प्रकल्प अंमलबजावणी आराखड्यानुसार शेतकरी व शेतकरी उत्पादक कंपन्यांनी शेतमालाच्या किंमतीतील जोखीम कमी करण्यासाठी वायदे बाजारात सहभागी होण्याकरिता तसेच त्यांना याबाबत मार्गदर्शन व प्रशिक्षण देण्यासाठी 'हेजिंग डेस्क' (Hedging Desk) सुरु करण्यात आलेला आहे.
कृषी व्यवसाय व ग्रामीण परिवर्तन प्रकल्प, स्मार्टअंतर्गत (Smart Agri) पहिल्या टप्प्यात पुणे येथे कापूस, हळद आणि मका या पिकांसाठी 'हेजिंग डेस्क' सुरू केला आहे. या उपक्रमामुळे शेतकरी त्यांच्या उत्पादनांच्या भविष्यातील किंमतीतील चढ-उतारामुळे होणारे नुकसान टाळू शकतात.
शेतकरी पिकांचे उत्पन्न घेतो तरी मालाची किंमत ठरवणारा नसतो. हेच लक्षात घेवून वैयक्तिक शेतकरी, मर्यादित संसाधने लक्षात घेवून शेतकऱ्यांना बाजारपेठेतील ज्ञान मिळावे, यासाठी हे पाऊल उचलले आहे. या मध्ये कापूस, हळद आणि मका ही पिके पिकवणाऱ्या पट्ट्यांमधील शेतकरी उत्पादक संघटना (FPOs) आणि शेतकऱ्यांवर अधिक लक्ष देण्यात येईल. हिंगोली, वाशिम, सांगली, यवतमाळ, अकोला, नांदेड, अमरावती, छत्रपती संभाजीनगर, बीड येथे प्राधान्य देण्यात येणार आहे.
यावेळी शेतकरी उत्पादक कंपन्यांच्या निवडक ५० प्रतिनिधींना कापूस, हळद आणि मका या पिकांसाठी हेजिंगविषयी प्रशिक्षण देण्यात आले. यातून कमॉडिटी एक्सचेंजच्या व्यवहारांबद्दलची माहिती सोप्या भाषेत समजत असल्याबाबत सहभागी शेतकऱ्यांनी समाधान व्यक्त केले.
स्टॉक एक्सचेंज किंवा कमॉडिटी मार्केटबद्दल आपल्याकडे पूर्वी अनभिज्ञता होती. मात्र, आता आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या साहाय्याने हेजिंगचे तंत्र वापरून शेतमाल किमतीतील चढ-उतारामुळे होणारे नुकसान टाळणे शेतकऱ्यांना शक्य आहे. हेजिंग डेस्कच्या माध्यमातून शेतकऱ्यांना लवकरच याचा प्रत्यय येईल. असे मत आत्माचे कृषी संचालक अशोक किरनळ्ळी यांनी व्यक्त केले
यावेळी कृषी तंत्रज्ञान व्यवस्थापन यंत्रेणेचे (आत्मा) कृषी संचालक तथा स्मार्ट प्रकल्प अंमलबजावणी कक्षाचे प्रमुख अशोक किरनळ्ळी, एनसीडीईएक्सचे संचालक अतुल रुंगटा, उपाध्यक्ष नीरज शुक्ला, एमसीडीसीचे व्यवस्थापकीय संचालक मंगेश तिटकारे, स्मार्टचे कृषी निविष्ठा गुण नियंत्रण तज्ज्ञ बाबासाहेब जेजुरकर व इतर प्रमुख अधिकारी उपस्थित होते.
जनावरांसाठी गहू भुसा, तूर भुसा आणि मुरघास हे तीनही महत्त्वाचे चारा आहेत. यापैकी, मुरघास हा जनावरांसाठी सर्वोत्तम चारा मानला जातो कारण त्यात पौष्टिक घटक जास्त असतात आणि ते वर्षभर उपलब्ध होऊ शकते. गहू आणि तूर भुसा हे जनावरांना खाण्यासाठी योग्य असले तरी ते मुरघासपेक्षा कमी पौष्टिक असतात आणि त्यांची उपलब्धता हंगामात असते.
पावसाळ्यात जेव्हा भरपूर प्रमाणात हिरवे गवत उपलब्ध असते, तेच शास्त्रीय पद्धतीन साठविल्यास त्याचा उन्हाळ्यात हिरवा चारा म्हणून उपयोग करता येतो या चारा माठविण्याच्या पद्धतीस 'मूरघास' म्हणतात. दुभत्या जनावरांना उन्हाळ्यातही हिरवे गवत थोड्या कष्टात उपलब्ध करून देता येईल, अशा या मूरघासविषयी...
मुरघास हा जनावरांसाठी सर्वोत्तम चारा आहे. कारण हिरवा चारा योग्य प्रकारे साठवून त्यापासून मुरघास बनवला जातो. त्यामुळे त्यात पौष्टिक घटकांचे प्रमाण अधिक असते. मुरघास बनवण्यासाठी योग्य प्रक्रिया आणि जागा लागते. मुरघास हा जनावरांना वर्षभर दिला जाणारा एक पौष्टिक आणि सहज उपलब्ध होणारा चारा आहे.
मुरघास हा ज्वारी, बाजरी, मका तसेच लसूण गवत, बरसीम या द्विदल चारा पिकापासून तयार करता येतो. मुरघास कोरड्या चाऱ्याबरोबर एकत्र करून दिल्यास जनावरे आवडीने ती खातात. दुभत्या जनावरांना दररोज १० ते १५ किलो मुरघास खाऊ घालावा.
जर तुम्ही जनावरांसाठी चांगला आणि पौष्टिक चारा शोधत असाल, तर मुरघास हा एक चांगला पर्याय आहे. गहू आणि तूर भुसा हे देखील जनावरांसाठी उपयुक्त आहेत, परंतु ते मुरघासपेक्षा कमी पौष्टिक आणि हंगामात उपलब्ध होणारे असतात.
सकस हिरव्या चाऱ्याच्या निर्मितीकडे ज्या प्रमाणात लक्ष द्यायला हवे तेवढे लक्ष सर्वसामान्य शेतकऱ्यांकडून ते दिले जात नाही. त्याच्या बेताच्या अर्थिक परिस्थितीमुळे ते शक्यही होत नाही. त्यामुळे गाई, म्हशी व बकऱ्यांसाठी आवश्यक असलेला हिरवा चारा उपलब्ध होत नाही. ही वस्तुस्थिती आहे. हिरव्या चाऱ्याचे उत्पादन करण्यासाठी साधारणतः बऱ्यापैकी सुपीक जमीन आणि बारमाही पाण्याची उपलब्धतता या दोन गोष्टींची नितांत आवश्यकता आहे. महाराष्ट्रातील शेती बहुतांशी पावसाच्या पाण्यावर अवलंबून आहे. त्यामुळे शेतकरी वर्षभर शेतात दुभत्या जनावरांसाठी हिरवा चारा घेऊ शकत नाही.
स्थानिक हिरवे गवत जुलै ते ऑक्टोबर या कालावधीत मुबलक प्रमाणात मिळते. त्यामुळे या कालावधीत चाराटंचाईचा प्रश्नच येत नाही. परंतु त्या पुढील कालावधीत हिरवा चारा मुबलक प्रमाणात मिळणे कठीण असते. त्यामुळे दुग्ध व्यवसाय करणाऱ्या शेतकऱ्यांची चांगलीच अडचण होते. हिरव्या चाऱ्याच्या अभावी जनावरांचे कुपोषण होऊन त्यांच्या आरोग्यावरही त्याचा अनिष्ट परिणाम होतो.
डोंगराळ भाग व इतर पडीक जमिनीत बऱ्याच प्रमाणात स्थानिक हिरवे गवत उपलब्ध होऊ शकते. जुलै ते ऑक्टोबर या महिन्यांत खरिपाची चाऱ्याची पिके उत्पादनक्षम असतात. पावसाळी हवा असल्याने नैसर्गिकपणे वैरण वाळवता येत नाही. अशा वेळी हिरव्या गवताचे मूरघासात रूपांतर करणे हा सर्वांत चांगला व शास्त्रीय मार्ग होय. ज्या ठिकाणी हवा आणि पाणी याचा शिरकाव होऊ शकणार नाही अशा ठिकाणी साठविलेल्या हिरव्या चाऱ्यास 'मूरघास' म्हणतात.
मूरघासासाठी खड्डा
शेतकऱ्याची अर्थिक परिस्थिती, हवामान व सोयीस्कर दृष्टिकोनातून मूरघास खड्ड्यांचा मूरघास तयार करण्यासाठी जमिनीमध्ये गोल विहिरीसारखे किवा चौकोनी खड्डे तयार करावे लागतात. मूरघासाचा खड्डा तयार झाल्यावर त्याच्या आतील सर्व बाजूंनी त्यास सिमेंटचे प्लॅस्टर करून घ्यावे. यामुळे जमिनीतून झिरपणारे पाणी खड्ड्यात येणार नाही. सिमेंट प्लॅस्टर करणे शक्य नसल्यास खड्डा शेणाने किंवा चिखलाने आतून सारवून घ्यावा. अशा प्रकारच्या खड्ड्यात प्लॅस्टिक कापड आच्छादून खड्डा भरता येतो.
'मुरघास' कसे तयार करावे?
महाराष्ट्रात साधारणपणे जुलै ते ऑक्टोबर या कालावधीत हिरवे गवत मुबलक प्रमाणात असते. मूरघास तयार करण्यासाठी चारा फुलोऱ्यावर असताना कापावा. कापल्यानंतर थोडा वेळ वाळू द्यावा. चिंब भिजलेला चारा खड्ड्यात भरू नये. चाऱ्यामध्ये पाण्याचे प्रमाण जास्त असल्यास मूरघास खराब होतो. गवताची कापणी केल्यानंतर यंत्राने किंवा विळा अथवा कोयत्याच्या साह्याने त्याचे तुकडे करून घ्यावेत. ते थोडा वेळ वाळवावे.
मूरघासाची चव सुधारण्यासाठी किंवा अन्नद्रव्यांचे मुख्यतः प्रथिनांचे प्रमाण वाढविण्यासाठी अनुक्रमे २ टक्के गूळ (कमी प्रतीचा) अथवा उसाची मळी, १ टक्का मीठ खडे (जाड मीठ) ०.५ टक्के यूरिया घ्यावा. त्याचे एका टाकीत मिश्रण करावे. साधारणपणे १०० किलो हिरव्या गवताकरिता ३५ ते ४० लि. पाणी पुरेसे होते. हे प्रमाण गवताच्या आर्द्रतेवर अवलंबून असते. खड्डा भरताना खड्ड्यामध्ये आच्छादलेल्या प्लॅस्टिक कापडावर बारीक तुकडे केलेल्या सुमारे १०० किलो गवताचा किंवा त्या पटीत थर पसरून घ्यावा व त्यावर वरीलप्रमाणे तयार केलेले मिश्रण (गूळ, मीठ व यूरियाचे) झारीने किवा हाताने शिंपडावे. अशा प्रकारे गवताचे थरावर थर रचून व्यवस्थितरीत्या पायाने घट्ट दाबावे, जेणेकरून आत हवा राहू शकणार नाही. १ घनफूट खड्ड्यामध्ये साधारणपणे १२ ते १५ किलो हिरवे गवत मावू शकते. चारा पायाने दाबताना खड्ड्याच्या भिंतीलगत विशेष काळजीपूर्वक दाबावा, कारण दोन थरांमधील हवा संपूर्णपणे निघून जाणे आवश्यक असते. या पद्धतीने खड्डा पूर्ण भरावा
खड्डा भरल्यानंतर हिरव्या गवताचे थर जमिनीच्या पृष्ठभागापासून ६० ते १० से. मी. (२ ते ३ फूट) उंचीपर्यंत रचावेत. त्यानंतर सर्वात वरच्या थरावर वाळलेले गवत, भाराचा पेंढा टाकावा. शक्य असल्यास त्यावर जाड प्लॅस्टिकचे आवरण घालावे. अशा प्रकारे खड्डा सर्व बाजूनी झाकून घ्यावा. यावर साधारणतः १५ ते २२.५ से. मी. जाडीचा चिखलाचा थर देऊन खड्डा चोहोबाजूंनी चांगला लिंपूनव शेणाने सारवून घ्यावा. खड्डा लिंपताना त्यास गोलघुमटासारखा आकार द्यावा. असे केल्याने पावसाचे पाणी त्यावर पडल्यास चटकन खाली ओघळून जाईल. लिंपलेल्या खड्ड्याकडे सतत लक्ष द्यावे. कारण लिंपलेल्या चिखलाच्या थरामध्ये भेगा पडतात. अशा भेगांमधून हवा व पाणी खड्ड्यात जाण्याचा संभव असतो. त्यामुळे आतील मूरघास खराब होतो. अशा भेगा दिसल्यास त्या ताबडतोब लिंपून व शेणाने सारवून घ्याव्यात.
मूरघास खड्डा केव्हा उघडावा?
साधारणपणे खड्डा भरल्यानंतर दोन ते तीन महिन्यांनी मूरघास तयार होतो. उन्हाळ्यात किंवा हिरव्या चाऱ्याची टंचाई असेल तेव्हा खड्डा उघडावा मूरघास काढताना एक थर पूर्ण काढून झाल्यावर दूसरा थर काढावा. खड्डा उघडल्यावर पाऊस आल्यास त्यावर ताबडतोब जाड प्लास्टिकचे आवरण घालावे. मुरघासचा रंग पिवळसर हिरवा असावा. जर खड्डा भरण्यापूर्वी चाऱ्यात पाण्याचा अंश जास्त असेल तर गडद हिरवा किंवा काळसर रंग आढळून येईल तसेच जर चाऱ्यात पाण्याचा अंश अपेक्षेपेक्षा जास्त असेल तर गडद हिरवा किंवा काळसर रंग आढळून येईल. तसेच जर चाऱ्यात पाण्याचा अंश अपेक्षेपेक्षा कमी असेल किंवा मूरघासाच्या खड्याचे तोंड चांगल्याप्रकारे बंद केले नसेल तर तांबूस, करपलेला, काळसर असा मुरघास तयार होईल. यास हलक्या प्रतीचा मूरघास म्हणतात. उत्तम प्रतीच्या घासास आंबटगोड वास येतो. चांगल्या मूरघासात बुरशी वाढलेली नसते. बुरशीजन्य मूरघासाचा थर आढळल्यास तो पूर्णपणे काढून टाकावा व खालील चांगला थर खाद्यासाठी वापरावा. साधारणपणे तयार केलेल्या मूरघासासाठी जास्तीत जास्त ५ ते ७ टक्के वाया जाऊन उरलेले उत्तम प्रतीचे मूरघास उपलब्ध होऊ शकते.
मूरघास खाऊ घालण्याचे प्रमाण
मूरघास सर्व प्रकारच्या जनावरांना खाऊ घालता येतो. दररोज १० ते १२ लिटर दूध देणाऱ्या गायींना १५ किलो मूरघास खाऊ घालावे व सर्वसाधारणपणे इतर जनावरास प्रत्येकी ८ ते १० किलो मूरघास द्यावे. दुभत्या जनावरांना धारा काढण्यापूर्वी मूरघास खाऊ घालू नये. त्यामुळे दुधास वास येण्याची शक्यता असते. मूरघास केल्यामुळे हिरव्या चाऱ्यातील जास्तीत जास्त अन्नद्रव्यांची साठवण होते. दुग्ध व्यवसायांमध्ये मूरघासाचा हिरवा चारा म्हणून उपयोग केल्यास दुभत्या जनावरांना उन्हाळ्यात पौष्टिक हिरवा चारा खाऊ घालता येतो.
कमी पावसाच्या भागात अथवा जेथे विहिरींना कमी पाणी असते अशा भागातील शेतकऱ्यांनी व दुग्ध व्यावसायिकांनी खरीप हंगामात मोठ्या प्रमाणात उपलब्ध असणाऱ्या हिरव्या चाऱ्यापासून 'मूरघास' तयार केल्यास त्यांचा दुग्ध व्यवसाय निश्चितच फायद्याचा होईल. दूध उत्पादन व्यवसायाच्या विकासासाठी सकस हिरव्या चाऱ्याची मुबलक उपलब्धतता आवश्यक असते. 'मूरघास' तयार करून शेतकऱ्यांनी दुग्ध व्यवसाय अधिकाधिक वाढवावा.
गहू भुसा (Wheat husk)
गहू पिकाच्या काढणीनंतर उरलेला भाग म्हणजे गहू भुसा होय. हा चारा सहज उपलब्ध होतो आणि जनावरांना आवडतो. गहू भुसा हा इतर चाऱ्यासोबत किंवा वैरण म्हणून वापरला जातो. गहू भुसा हा तसा पोषक नसतो. त्यात प्रथिने आणि जीवनसत्त्वांचे प्रमाण कमी असते. त्यामुळे जनावरांना फक्त गहू भुसा खाऊ घातल्यास त्यांच्या आरोग्यावर आणि दूध उत्पादनावर परिणाम होऊ शकतो. म्हणून हा चारा इतर चाऱ्यासोबत खाऊ घालावा.
तूर भुसा (Turhusk)
तूर भुसा हा गहू भुसापेक्षा थोडा अधिक पौष्टिक असतो. त्यात प्रथिने आणि फायबरचे प्रमाण थोडे जास्त असते. तूर भुसा देखील मुरघासपेक्षा तुलनेने कमी पौष्टिक असतो आणि तो हंगामातच उपलब्ध होतो. तूर भुसा हा गहू भुसाप्रमाणे इतर चाऱ्यासोबत किंवा वैरण म्हणून वापरला जातो.
कोंबडी खत (Poultry Manure): फायदे, वापर पद्धत, मात्रा आणि काळजी | सेंद्रिय खत मार्गदर्शक
कोंबडी खत (Poultry manure) हे एक उत्तम सेंद्रिय खत आहे, जे शेतीमध्ये वापरले जाते. यात नायट्रोजन, फॉस्फरस आणि पोटॅशियम यांसारख्या अन्नद्रव्यांचा चांगला स्रोत असतो, ज्यामुळे जमिनीची सुपीकता वाढते.
रासायनिक खतांपेक्षा कोंबडी खत स्वस्त आणि सहज उपलब्ध होते. कोंबडी खत एक नैसर्गिक खत आहे, जे रासायनिक खतांना एक चांगला पर्याय आहे.
🌿🚜 अहिल्यानगर जिल्ह्यातील निंबळक येथील शिवन्या ऍग्रो या कंपनीने कोंबडी खतापासून प्रक्रिया करून तयार केलेले खत बनवले आहे. कोंबडी खतापासून कंपनीने कोंबडी खत कंपोस्ट, पावडर स्वरूपातील कोंबडी खत, पॅलेट स्वरूपातील खत, कोंबडी खत लिक्वीड फॉर्मुलेशन, कोंबडी खत मिश्रित कंपोस्ट खत तयार केले आहे.
🌿🌿🚜कोंबडी खताचे फायदे :
✅ मातीचा कस वाढतो
✅ उत्पादनात 15-20% वाढ
✅ कीटकनाशक वापरण्याची गरज कमी
✅ जमिनीतिल जिवाणूंची वाढ आणि नैसर्गिक संतुलन राखले जाते
✅ जमिनीची सुपीकता वाढवते.कोंबडी खतामध्ये नायट्रोजन, फॉस्फरस, पोटॅशियम, कॅल्शियम, मॅग्नेशियम आणि सूक्ष्म अन्नद्रव्ये (उदा.तांबे, मँगनीज) तसेच इतर पोषक तत्वे आढळतात. त्यामुळे पीक जोमाने वाढते.
✅ कोंबडी खतामध्ये असलेल्या अन्नद्रव्यांमुळे जमिनीची भौतिक, रासायनिक आणि जैविक क्षमता सुधारते
✅ कोंबडी खत वापरल्याने मातीची भौतिक, रासायनिक व जैविक क्षमता सुधारते थोडक्यात कोंबडी खतामध्ये नत्र (N), स्फुरद (P) आणि पालाश (K) ही मुख्य अन्नद्रव्ये असल्याने पिकांच्या वाढीसाठी आवश्यक पोषक तत्वे मिळतात.
✅ कोंबडी खत मातीची जलधारण क्षमता वाढवते ज्यामुळे पाण्याची बचत होते.
🌿🚜 कोंबडी खत हे मुख्यतः या पिकांसाठी उपयोगी
👉 ऊस
👉 भाजीपाला – मिरची, टोमॅटो, वांगी
👉 फळझाडं – केळी, पेरू, डाळिंब
👉 आणि डाळीचे पीक – हरभरा, मूग
🌿 🚜 कोंबडी खताचा वापर :
✅ जमिनीचा प्रकार आणि पिकाच्या गरजेनुसार कोंबडी खताचा वापर करावा. कोंबडीचे खत कंपोस्टच्या ढिगाऱ्यात घालता येते किंवा थेट मातीत टाकता येते .
✅ तुमच्या बागेत तुम्ही किती कोंबडीचे खत वापरावे हे तुम्ही कोणत्या प्रकारची रोपे वाढवत आहात आणि तुमच्या मातीची स्थिती यावर अवलंबून असते.
✅ कोंबडी खत कंपोस्ट खताच्या ढिगाऱ्यात मिसळून किंवा थेट जमिनीत पसरवूनही वापरले जाते. भाज्यांसाठी, कोंबडी खत बाजूने किंवा वरच्या बाजूने वापरणे चांगले असते.
✅ उभ्या पिकात कोंबडी खत वापरताना, पिकापासून योग्य अंतर ठेवावे. जमीन व पीक लागवडीनुसार प्रति एकरी 5 ते 10 बॅग (1 बॅग=40 किलो) खताचा वापर करावा.
🌿🚜 ताजे कोंबडी खत वापरू नये :
✅ ताजे कोंबडी खत थेट जमिनीत मिसळल्यास पिकाचे नुकसान होऊ शकते. ते काही दिवस कुजवून किंवा थंड करून मगच वापरावे.
✅ ताजे कोंबडी खत उभ्या पिकात, जमिनीत मिसळू नये. जर उभ्या पिकात द्यायचे असेल तर एक महिना अगोदर पाणी शिंपडून ते थंड होऊ द्यावे. म्हणजे त्याचे कर्ब नत्र गुणोत्तर स्थिर राहते.
✅ कोंबडी खत कोंबडी खताचा वापर सामान्यतः कुजल्यानंतर केला जातो आणि ते सेंद्रिय पोषक तत्वांचा उत्तम स्रोत आहे. कोंबडीच्या विष्ठेमध्ये फॉस्फरस (2.46%–2.82%), नायट्रोजन (4.55%–5.6%), कॅल्शियम (4.52%–8.15%) आणि मॅग्नेशियम हे मुबलक प्रमाणात असतात
🌿 कोंबडी खतापासून कंपोस्ट खत तयार करणे :
✅ कोंबडीचे खत कंपोस्ट कसे बनवायचे हे थोडक्यात असे की कोंबडीचे खत गोळा करा आणि योग्य पातळीपर्यंत म्हणजेच 50% ते 60% आर्द्रता समायोजित करा.
✅ दुसरे म्हणजे समृद्ध सेंद्रिय कचरा जसे की भूसा, लाकडाचे तुकडे, पेंढ्याची पावडर इ. गोळा करा आणि ते कोंबडीच्या खतामध्ये समान प्रमाणात मिसळा. कोंबडी खताचा वापर कंपोस्ट खत (Compost) तयार करण्यासाठी देखील केला जातो, ज्यामुळे खताची गुणवत्ता सुधारते. कोंबडी खतात योग्य प्रमाणात कंपोष्ट खत मिसळूनही वापर करतात.
🌿🚜 शिवन्यां ऍग्रो या कंपनीतर्फे कोंबडी खतामध्ये एनपीके या घटकाबरोबर सेंद्रिय कार्बन आणि एकूण सहा घटक टाकले जातात. ते म्हणजे लिंबोळी, तंबाखू, जीप्सम, मळी, राख, कोळसा आणि ऑरगॅनिक ह्यूमिक हे घटक टाकून त्यापासून दाणेदार, कांडी, लिक्वीड अशा स्वरूपात खत बनवले जाते. हे खत त्यांच्याकडे योग्य दरात विक्री केले जाते.
